Ein skjult skatt gøymer seg i hønsegarden din
I mange private hagar finst det ein ressurs dei fleste overser heilt og haldent. Han ligg bokstaveleg talt under sittepinnane til hønsene – i dei daglege avfallsproduktane deira.
Fleire og fleire hageeigarar søkjer etter rimelege, naturlege måtar å dyrka sterkare tomatar, søtare eple og frodige bed på. I staden for å fylla handlevogna med dyre gjødselprodukt frå hagesenteret er det verdt å kasta eit blikk inn i sitt eige hønsehus. Rett tilberedt hønsemøk kan godt konkurrera med dei beste posemøkslaga – og slår dei faktisk ofte.
Ekspertar stadfestar at hønsemøk høyrer til dei mest næringsrike naturlege gjødseltypane ein hageeigar overhovudet kan få tak i. Nøkkelen til suksess er likevel tolmod og overhaldinga av nokre få enkle reglar som hindrar planteskadar.
Difor verkar hønsemøk så kraftfullt
Hønsemøk er ein sann næringsbombe for bedet. Han inneheld uvanleg høge mengder av nitrogen, fosfor og kalium – tre avgjerande grunnstoff for dyrka plantar.
Høge dosar nitrogen fremjar bladsvekst, fosfor støttar blom og rotutvikling, medan kalium sørgjer for rik fruktsetting og plantemotstandskraft. I praksis betyr det raskare oppstart for stiklingar, sterkare skot og eit større tal på blomar og fruktar.
Samanlikna med tradisjonell kumøk verkar hønsemøkkonsentratet langt meir intensivt, slik at du treng mindre av det for å oppnå eit synleg resultat. Forskarar frå landbrukshøgskular stadfester gong på gong at hønsemøk inneheld opp til tre gonger så mykje nitrogen som klassisk kumøk.
Det største potensialet ligg likevel ikkje i den reine «rå» møken åleine, men i heile det skitne strøet frå hønsehuset. Spon, halm, høy eller sagmugg blanda med møk utgjer ein ideell kombinasjon: karbonrikt materiale pluss ei nitrogenkjelde.
Blanding av strø og møk – eit ferdig grunnlag for superkomposta
I hagesenteret er hyllene fulle av posar med gjødsel og jordforbetringprodukt. Likevel ventar eit svært liknande, heilt naturleg materiale ofte allereie under ditt eige tak – det krev berre ein og annan reingjering av hønsehuset og at det skitne halmet berast ut til komposta.
Det skitne strøet frå hønsene er eit gratis, energirikt tilskot til komposteringsbeholderen, langt meir næringsrikt enn vanlege gras- eller lauvrester. Forskarar frå hagebruksinstituttar understrekar at nettopp kombinasjonen av karbon og nitrogen i det optimale forholdet framskyndar nedbryting og danning av kvalitetshumus.
I praksis betyr det at du i staden for dyre posemøkslag kan nytta materiale som elles endar som avfall. Heile prosessen hjelper dessutan med å lukka næringsstoffkrinsen i hagen din.
Kvifor fersk møk aldri må hellast direkte under plantane
Dette naturlege underverket har likevel éin stor ulempe – i fersk form er det altfor sterkt. Ei blanding direkte frå hønsehuset inneheld så høg konsentrasjon av stoff at det bokstaveleg talt kan brenna røtene. I staden for å veksa begynner plantane å visna og døyr.
Slik fersk hønsemøk verkar som eit sterkt etsande middel på dei unge, fine røtene. Påføring direkte under ein tomat eller eit salathode øydelegg dei fine veva og saboterer vekers arbeid med å dyrka stiklingar. Ekspertar åtvarar om at særleg ammoniakk i fersk møk skadar rotsystemet.
Nøkkelen til suksess er difor ein roleg modningsperiode. Etter reingjering av hønsehuset er det best å hella heile det skitne strøet ut på éin plass i hagen: i eit skyggefullt hjørne eller i ein komposteringsbehaldar.
Nedbrytingsprosessen tek minimum seks månader. I løpet av denne perioden omdannar mikroorganismar den skarpe, varme blandinga til ein fin, mørk komposta som plantane trygt kan nytta.
Slik komposterer du hønsemøk på rett måte
Komposteringsprosessen er enkel, men krev at ein følgjer nokre grunnleggjande steg:
- Legg ein haug av skiten halm, sagmugg og hønsemøk
- Plasser han i lett skugge, der sola ikkje vil tørka han ut
- Sørgj for at massen er lett fuktig – ikkje gjørmete, men heller ikkje heilt tørr
- Vern mot kraftig regn, til dømes ved å dekkja med fiberduk eller eit bord – la sidene stå opne
- Grav av og til gjennom med ei grein for betre lufting
- Følg med på temperaturen – kvalitetskomposta varmar seg opp innvendig til opp mot femti grader Celsius
- Vend haugen etter tre månader for jamn nedbryting
Moden hønsemøk bør vera mørk og klumpete med ei jordaktig lukt – utan sterk ammoniakklukt og utan gjenkjennelege halmfragment. Dette materialet er allereie trygt til påføring på bed.
Mikrobiologar stadfester at det under rett kompostering skjer ei nedbryting av potensielt skadelege bakteriar og parasittar. Den høge temperaturen inne i haugen fungerer som ein naturleg desinfeksjon.
Kor mykje og korleis påførast møken under plantane
Når komposta etter eit halvt år liknar fruktbar jord, kan du flytta han til beda. Det viktigaste er fornuftig dosering. Eit tynt lag på to til tre centimeter på jordoverflata er nok.
Eit tjukkare lag framskyndar ikkje veksten, men kan forstyrra balansen i jorda, avgrensa lufttilgangen til røtene og skremma bort ein del jordorganismar frå å jobba. Agronomane tilrår heller gjenteken påføring av mindre dosar framfor éi enkelt overdosering.
Hønsemøk er særleg populært hjå næringskrevjande plantar. Du vil sjå framifrå effekt hjå desse artane:
- Gresskar, zucchini og agurkar
- Kål, brokkoli og blomkål
- Frukttre – epletre, pæretrær, plommetrær
- Bærbuska, til dømes rips og stikkelsbær
- Tomatar og paprika
- Nattskyggjefamilien
- Jordbær og bringebær
- Roser og andre prydbuska
Spre møken rundt om plantane, omtrent innanfor rekkevidda av krona eller blada – ikkje direkte ved stammen. Bland deretter forsiktig det øvste jordlaget med ei rive eller ei hakke.
Muldedekke som det siste steget som gjer skilnaden
Lèt du møken liggja øvst, vil sola raskt tørka han ut og fordampa ein del av dei verdifulle næringsstoffa til atmosfæren. Difor er det lurt å dekkja jorda med endå eit lag organisk materiale – muldedekke – straks etter spreiinga.
Det enklaste alternativet er turt klypt gras, knuste blad, halm eller bark. Det viktige er at laget er tjukt nok til å skugga for jorda, men ikkje dannar eit ugjenomtrengjeleg panser.
Muldedekke hjelper med å bevara fukt, stabiliserer temperaturen ved røtene og skapar ideelle tilhøve for meitemarkar. Dei blandar deretter aktivt jorda og trekker møken stadig djupare ned i jordprofilen. Resultatet? Betre jordstruktur, fleire luftetunnelar og raskare, jamn fordeling av næringsstoff.
Eit lag muldedekke avgrensar òg ugrasveksten, som normalt raskt ville nytta den ekstra gjødsla. I staden tek dei plantane du verkeleg bryr deg om, opp størstedelen av næringsstoffa.
Under påverknad av regn og vatning trengjer minerala frå hønsemøken gradvis nedover i djupna. Prosessen strekk seg over mange veker, slik at plantane får ei kontinuerleg tilføring av næringsstoff heller enn éi einskild, altfor kraftig dose.
Kva resultat kan velbrukt hønsemøk gje
Heile metoden reduserast til nokre få steg som lett kan gjentakast kvart år. Med regelmessig bruk vert skilnaden i avlingsutbyttet tydeleg: sterkare stenglar, større fruktar og færre plantar som visnar utan nokon openberr grunn.
Mange gartnerar gjev opp dei kjøpte mineralmøkslaga etter éin sesong eller reduserer dei til eit absolutt minimum. Ekspertar frå dyrkingsstasjonar stadfester at kombinasjonen av hønsemøk med andre organiske materiale skapar optimale vilkår for den langsiktige fruktbarheten i jorda.
Den økonomiske sida er òg verdt å nemna. Medan ei pose kvalitetsmøk kostar fleire hundre kroner i hagesenteret, får du hønsemøk heilt gratis som eit biprodukt av hønseholdet.
Tryggleik og sunn fornuft ved gjødsling
Arbeid alltid med hanskar når du handterer møk, vask hendene grundig og unngå å bruka ferskt materiale nær plantar der du et blada eller fruktane råe i nær framtid. Til bed med salat eller urter er det best å berre bruka velmodna, bearbeidd komposta frå høns.
Det er òg lurt å veksla hønsemøk med andre organiske gjødseltypar – komposta frå kjøkkenrestar eller tradisjonell kumøk. På den måten får jorda ei rikare blanding av organisk materiale, og risikoen for overbefruktning med nitrogen vert lågare.
I ein liten hage er det nettopp slike enkle, kvardagslege triks som avgjer om du haustar nokre symbolske tomatar eller ei heil kasse fylt med fruktar frå éi einskild plante. Det er kanskje verdt å tenkja over om du ikkje allereie har ein liknande skatt i hønsehuset ditt som du enno ikkje utnyttar fullt ut.
