Det ligg kanskje allereie i din eigen hønsegard
Under sitjepinnane i hønsegarden din finn du truleg eit materiale som kan erstatta heile sekkar med industrielle produkt frå hagesenteret. Det einaste som krevst, er at du veit korleis du handterer det på rett måte.
Mange hageeigarar leitar etter billegare og meir naturlege metodar for å dyrka kraftigare tomatar, søtare eple og frodigare bed. I staden for å kjøpa dyr gjødsel frå gartneri kan det løna seg å ta ein titt inn i sin eigen hønsegard. Korrekt behandla hønsemøk kan konkurrera med dei beste posegjødslingane – og i mange tilfelle gjera det betre.
Difor fungerer hønsemøk betre enn dei fleste hagegjødseltypar
Ekspertar innan økologisk landbruk har lenge peika på den høge næringsverdien i fjørfemøk. Det inneheld nemleg tre til fire gonger så mange næringsstoff samanlikna med tradisjonell kumøkk. For hageeigarar med eigne høns gjev det tilgang til gode mengder nitrogen, fosfor og kalium – dei tre nøkkelelementa for sunn plantevekst.
Nitrogen driv veksten av blad og grøn masse, fosfor støttar blomstring og rotutvikling, medan kalium sikrar rikelig fruktdanning og plantanes generelle motstandsdyktigheit mot sjukdommar. Forskarar frå forsøksstasjonar innan økologisk landbruk oppgjev at hønsemøk inneheld om lag tre gonger meir nitrogen enn kumøkk.
Det største potensialet ligg ikkje i sjølve det ferske møket, men i heile den tilsøla strøa frå hønsegarden. Sagmugg, halm, høy eller trespon blanda med møk skapar ein ideell kombinasjon: karbonrikt materiale pluss ei nitrogenkjelde. Denne blandinga utgjer det perfekte grunnlaget for ein superkompost som overgår kvaliteten på vanleg hagekompost laga av gras og lauv.
I hagesenteret er hyllene fulle av posar med gjødsel og jordforbetringsprodukt. Likevel ventar eit svært liknande, fullstendig naturleg materiale ofte allereie under ditt eige tak. Du treng berre å reingjera hønsegarden jamleg og frakta den tilsøla halmen til komposthaugen.
Difor må du aldri bruka ferskt møk direkte under plantane
Denne gjødseltypen har éin avgjerande ulempe – i fersk tilstand er han alt for sterk. Ei blanding direkte frå hønsegarden inneheld så høg konsentrasjon av næringsstoff at han bokstavleg tala kan brenna av rotsystemet. I staden for å veksa raskt byrjar plantane å visna og døy.
Fagfolk åtvarar om at ferskt fjørfemøk har ein pH-verdi på rundt 8 til 9, noko som er uakseptabelt for dei fleste grønsaker. Det verkar som eit sterkt etsande middel på unge røter. Vert det smurt direkte under tomatar eller salat, vert dei fine veva øydelagde og veker med frøplantedyrking går til spille.
Ein ytterlegare risiko er det høge ammoniakkinnhaldet. I det lukka rommet i hønsegarden kjenner du det att på den skarpe lukta. I for høg konsentrasjon skadar denne gassen både røter og blad. Heile massen må difor gjennom ei modningstid der ammoniakken vert omdanna til meir stabile former for nitrogen.
Nøkkelen til suksess er roleg modning. Etter reinhald av hønsegarden tømer du best all den tilsøla strøa på éin stad i hagen – i eit skuggelagt hjørne eller i ein kompostbehaldar. Nedbrytingsprosessen tek om lag seks månader, der mikroorganismar forvandlar det skarpe, «varme» materialet til ein fin, mørk kompost som plantane trygt kan ta opp.
Slik komposterer du hønsemøk rett i hagen
For å sikra vellykka modning må du følgja nokre grunnleggjande reglar. Heile prosessen er ikkje komplisert, men krev litt tålmod og rett teknikk. Her er framgangsmåten som hagekonsulentar tilrår:
- Hell ein haug med tilsøla halm, sagmugg og hønsemøk på ein eigna stad
- Plasser han i lett skugge, der sola ikkje skin direkte på han og han ikkje tørkar ut for raskt
- Sørgj for at massen er lett fuktig – ikkje gjørmete, men heller ikkje heilt tørr
- Beskytt mot kraftig regn, til dømes ved å dekkja til med fiberduk eller ei planke, men lat sidene stå opne
- Luft haugen jamleg med ei greip slik at oksygen trengjer inn i kjernen
- Kontroller temperatur og fukt – ideelt sett som ein utklemt svamp
I løpet av seks månader går haugen gjennom ein termisk prosess der temperaturen inni stig opp til 60 til 70 grader Celsius. Denne oppvarminga er viktig fordi ho drep frøugras, patogen og parasittar. Samstundes skyndar ho på nedbryting av organisk materiale og stabilisering av næringsstoff.
Moden hønsemøkkompost bør vera mørk og klumpete med ei jordaktig lukt – utan tydeleg ammoniakklukt og utan gjenkjennelege halmstykke. Når materialet smuldrar mellom hendene og minner om kvalitetsjord, er det klart til bruk. Kan du framleis kjenna den skarpe lukta eller sjå store stykke uomvandla organisk materiale, lèt du haugen modna ein eller to månader til.
Kor mykje kompost du treng og til kva for planter
Når komposten etter eit halvt år liknar fruktbar jord, kan du flytta han til beda. Her er fornuftig dosering det viktigaste. Eit tynt lag på to til tre centimeter på jordoverflata er rikeleg. Eit tjukkare lag gjev ikkje raskare vekst – tvert om kan det forstyrra jordbalansen, avgrensa lufttilgangen til røtene og skremma bort ein del av jordorganismane.
Hønsemøkkompost vert særleg sett pris på av planter med høge næringskrav. Det er ei framifrå hjelp til gresskar, courgette og agurk, som er notoriske nitrogenslukararar. Det same gjeld kål, brokkoli og blomkål, som treng jamn tilførsle av fosfor. Frukttre som epletre, pæretre og plommetre, samt bærbuske som rips og stikkelsbær, svarar på denne typen gjødsling med tydeleg auka avling.
Gjødsla spreiest rundt om plantane, om lag innanfor kronens eller bladanes rekkjevidde – ikkje tett inntil sjølve stammen. Deretter blandar du forsiktig det øvste jordlaget ved hjelp av ei rive eller ei hakke. Det er viktig ikkje å overdriva mengda – litt og jamleg kvart år er betre enn éin einskild kjempedose.
Mulching som det avgjerande siste steget
Lèt du gjødsla liggja open på overflata, tørkar sola ho raskt ut og ein del av dei verdifulle næringsstoffa fordampar ut i atmosfæren. Difor løner det seg straks etter spreiing å dekkja jorda med eit ekstra lag organisk materiale – mulch. Det enklaste alternativet er tørt klippa gras, knuste lauv, halm eller bark. Det viktige er at laget er tjukt nok til å skugga for jorda, men ikkje dannar eit ugjennomtrengeleg dekke.
Mulch hjelper med å halda på fukt, stabiliserer temperaturen ved røtene og skapar ideelle vilkår for meitemakk. Dei byrjar intensivt å blanda jordsmonnet og trekkja komposten stadig djupare ned i jordprofilet. Resultatet? Betre jordstruktur, fleire luftkanalar og raskare og jamnare fordeling av næringsstoff.
Eit lag mulch avgrensar òg oppspiring av ugras, som normalt raskt ville dra nytte av den ekstra gjødslinga. I staden tek plantane du verkeleg bryr deg om til seg storparten av næringsstoffa. Under påverknad av regn og vatning trengjer mineralane frå hønsemøkkomposten gradvis ned i djupna over mange veker, slik at plantane får ein kontinuerleg «buffet» i staden for éin einskild, alt for kraftig dose.
Ekspertar innan jordsmonnsbiologi understrekar at kombinasjonen av kompost og mulch skapar optimale vilkår for gagnlege mikroorganismar og sopp. Desse organismare vidareforedlar den organiske massen og frigjev næringsstoff i ei form plantane lett kan ta opp. I tillegg produserer dei stoff som betrar jordstrukturen og aukar evna hennar til å halda på vatn.
Kva resultat du kan venta ved rett bruk av hønsemøk
Heile metoden kan samanfattast i nokre få steg som lett kan gjentakast kvart år. Fyrst samlar du strø og møk frå hønsegarden. Deretter lèt du det liggja på ein skuggelagt stad i minst eit halvt år. Etter modning spreier du eit tynt lag på dei mest krevjande beda og under trea. Til slutt dekkjer du det heile med mulch av gras, lauv eller halm.
Ved jamleg bruk vert skilnaden i avlingsutbyttet tydeleg – kraftigare stenglar, større frukter og færre planter som sviktar utan openberr grunn. Mange hageeigarar gjev etter éin sesong opp dei kjøpte mineralgjødslingane eller reduserer dei til eit absolutt minimum. Det viser seg at heimelaga kompost av hønsemøk fullt ut kan dekkja behova i ein vanleg prydplante- og nyttehage.
Hugs likevel nokre tryggingsreglar. Bruk alltid hanskar når du handterer møk, vask hendene grundig, og bruk aldri ferskt materiale i nærleiken av planter der du et blad eller frukter rå i løpet av kort tid. Til bed med salat eller urter nyttar du berre velmodna, bearbeidd hønsemøkkompost. Ein god idé er dessutan å veksla mellom hønsemøk og andre organiske gjødseltypar – kompost av kjøkkenrestar eller tradisjonell kumøkk. På den måten får jorda ei meir variert blanding av organisk materiale, og risikoen for nitrogenovergjødsling minkar. I ein liten hage er det nettopp slike enkle, daglege grep som avgjer om du haustar nokre symbolske tomatar – eller ein heil kasse full av frukter frå éin einskild busk.
