Ein varm kveld, grillen tent – og så dukkar han opp
Ein koselig sommarkveld i hagen, gjester rundt bordet, maten på tallerkenen – og plutseleg svirrar eit stort, høglydt insekt i gul-svarte striper over det heile. Éin feil reaksjon kan øydeleggje kvelden fullstendig.
Dei fleste hoppar instinktivt opp, viftar med armane og prøver å slå insektet i hel med det nærmaste dei finn. Ekspertar åtvarar: nettopp denne refleksen aukar risikoen for stikk markant.
Asiatisk geithams: farleg inntrengjar eller overdrive demonisert insekt?
Den asiatiske geithamsen er ein art som dei seinare åra har spreidd seg raskt gjennom Europa. Han kjennest att på det markante gul-svarte mønsteret, kraftig bakkropp og karakteristisk høg summing. Han ser langt meir trugande ut enn ei kveps eller bie, og mange reagerer med panikk.
Den asiatiske geithamsen angrip likevel ikkje «for moro skuld». Han blir farleg i første rekkje når han oppfattar menneske som ein trussel mot redet, eller når nokon prøver å drepe eller jage han vekk med valdsame rørsler.
Entomologar påpeikar at eit enkelt individ oppfører seg omtrent som ei kveps ved middagsbordet: han leitar etter kjøt, saus, is og søte drikkar. Risikoen stig først markant i nærleiken av redet, der insekta er på vakt og tilbøyelege til å angripe i flokk.
Forskarar frå entomologiske institutt understrekar at nøkkelen til tryggleik er å forstå denne arten si åtferd. Den asiatiske geithamsen har sitt eige territorium og sitt eige hierarki, akkurat som honningbier eller vanlege kvepsar. Gir ein han plass, flyg han som regel vekk av seg sjølv.
Den største trusselen: ikkje det einskilde insektet, men redet hans
Det avgjerande er å forstå kvar faren verkeleg ligg. Om våren kan eit rede romme fleire hundre individ, og ved høgsesongen kan talet nå opp i fleire tusen. I ein slik situasjon kan eitt uvørent steg for nær redet resultere i ein heil serie med stikk.
Den sikre avstanden frå eit rede av asiatisk geithams er minst 10 meter. Det er endå betre å ikkje nærme seg i det heile, med mindre det er absolutt naudsynt.
Rundt redet patruljerer såkalla «vaktbier» som overvaker omgivnadene konstant. Vurderer dei at noko trugar kolonien, sender dei ut kjemiske signal og angrip i flokk. Sjølv ein person utan allergi kan få dusinvis av stikk på ein gong, noko som utgjer ein reell helserisiko.
Medisinske ekspertar påpeikar at mange stikk kan føre til generell forgifting av organismen. Gifta inneheld histaminar, enzym og andre stoff som i større mengder belastar lever og nyrer.
Slik kjenner du att eit rede – og kva du ikkje må gjere
Reir frå den asiatiske geithamsen dukkar typisk opp på følgjande stader:
- Høgt oppe i trekronene
- I tette hekkar eller buskar
- Under takutstikk, i løer og ventilasjonsopningar
- Stundom i vanskeleg tilgjengelege krokar av uthus
- I holrom i gamle eple- og pæretre
- På loft i einebustader
Oppdagar du ein kulerund papirstruktur med ei tydeleg inn- og utflygingsopning og auka insektaktivitet, så gå ikkje nærare. Prøv ikkje å fjerne han på eiga hand, og lys ikkje på han med ei lommelykt tett på om natta. Kvar slik handling kan oppfattast som eit åtak.
Brannvesenets spesialistar registrerer kvart år dusinvis av utrykkingar på grunn av reir frå den asiatiske geithamsen. Den vanlegaste feilen er forsøk på sjølvstendig fjerning ved hjelp av insektmiddel eller mekanisk øydelegging.
Geithams ved hagebordet: slik reagerer du steg for steg
Oftast møter ein ikkje eit reir, men ein enkelt geithams som svirrar over ein tallerken med kjøt eller eit glas cola. I den situasjonen har åtferda di enorm tyding.
Spesialistar framhevar at den klokaste reaksjonen er ro. Vift ikkje, klapp ikkje, og prøv ikkje å fange insektet under eit glas. For geithamsen er kvar brå rørsle eit signal om at noko angrip han.
Det beste er rett og slett å trekkje seg vekk frå bordet og vente eit augneblik. Forsvinn den lette tilgangen til kjøt og søte drikkar, flyg insektet som regel vekk av seg sjølv.
Vitskaplege studiar viser at aggressiv menneskeleg åtferd er den viktigaste årsaka til angrepslyst hos geithams i rekreasjonsområde. Ein roleg person som sit ved eit bord, er ikkje eit interessant mål for insektet.
Difor bør du ikkje drepe ein geithams «for å få fred»
Få veit det, men ein døyande geithams sender ut spesifikke luktstoff. For artsfellar er det eit klart alarmsignal: eitt medlem av kolonien er i fare, og det må handlast. Å slå eitt insekt i hel kan altså tiltrekkje fleire.
I staden for å prøve å «vinne» med makt, bør ein heller minimere det som tiltrekkjer insekta. Det er særleg verdt å vere merksam på:
- Å dekkje til drikkevarar på bordet (t.d. med lok eller servietter)
- Raskt å rydde vekk kjøt- og sukkerrike matrestar
- Å lukke utandørs søppelspann godt til
- Å vaske hendene etter å ha handtert kjøt ved grillen
- Å bruke behaldarar med lok til søte brusdrikkjar
- Å leggje tallerkenar med bein og saus i lukka behaldarar
- Å rydde bordet straks etter måltidet
Gartnarar med mange års røynsle rår til å innføre faste reglar for sommarmåltid utandørs. Jo færre matrestar som ligg att ute, desto færre besøk frå geithams og kvepsar kan ein vente seg.
Planter og dufter som geithams ikkje likar
Det finst ingen magisk løysing for å halde geithams heilt borte frå hagen, men ein kan gjere det mindre attraktivt for dei å nærme seg opphaldsona. Gartnarar observerer at dette insektet unngår visse intense aromaer.
Lavendelminte plantast ofte ved terrassen og held mange flygande insekt på avstand. Pepparmynte med sin skarpe duft er ubehageleg for dei – ein kan ha ho i potter ved bordet. Tomatblad vert av nokre lagt ut i nærleiken av grillen eller bordet.
Aromatiske eteriske oljer, til dømes nellik- eller eukalyptusolje, fordelt i skåler eller på kluter, hjelper òg. Basilikum og rosmarin høyrer til dei urtene med dei mest intense duftene.
Denne typen løysing gir ingen hundreprosents garanti, men reduserer talet på uønskte gjester. Det er best å sjå på dei som ein del av ein «buffersone» mellom sitjeplassen og resten av hagen.
Kva du skal gjere om du finn eit rede frå den asiatiske geithamsen
Å oppdage eit rede i hagen sin er ein heilt annan situasjon enn å møte eit enkelt insekt ved grillen. Her gjeld det tryggleiken til heile familien og naboane.
Hald ein avstand på minst 10 meter frå redet, unngå støy og bruk ingen kjemiske middel på eiga hand. Meld frå til relevante styresmakter eller eit spesialisert firma.
Ligg redet på privat grunn, er det vanlegvis naudsynt å tilkalle eit profesjonelt team for fjerning. På areal som høyrer kommunen til, vert saka meldt til rådhuset eller brannvesenet, avhengig av lokale prosedyrar.
Inntil redet er fjerna, bør ein sperre av eller merke den farlege sona. Åtvar naboar om ikkje å nærme seg området. La ikkje born og husdyr leike i denne delen av hagen.
Firma som spesialiserer seg på skadedyrbekjemping, bruker vernedressar og spesialpreparat. Prisen for fjerning av eit rede ligg typisk mellom to og fem tusen kroner, avhengig av tilgjengelegheit og storleik.
Stikk frå den asiatiske geithamsen: førstehjelp
Gifta frå den asiatiske geithamsen skil seg ikkje vesentleg frå kveps- eller bigift. Problemet oppstår i første rekkje ved mange stikk på ein gong eller hos personar med allergi. Uansett situasjon er det klokt å følgje eit enkelt handlingsskjema.
Fjern deg frå staden der stikket skjedde, særleg om du mistenker tilstadeværet av eit rede. Ta av smykke på hand eller finger om stikket er i nærleiken og staden byrjar å hovne. Vask huda med såpe og vatn, og legg ein kald kompress på.
Du kan bruke ein reseptfri betennelsesdempande krem eller spesialutstyr for utsog av gift. Følg med på allmenntilstanden din dei neste timane.
Ring omgåande naudetaten ved andpustenheit, svimmelheit, kraftig hevelse i ansikt eller hals, eller ved mange stikk i bryst- eller hovudregionen.
Personar med diagnostisert allergi mot gift frå kvepsefamilien bør alltid ha lækjarordinert medisin på seg og ikkje nøle med å bruke henne ved dei første teikna på ein generell reaksjon. Ein adrenalinstift kan redde livet.
Apotekarar rår til å ha antihistaminar i form av tablettar eller dråpar i heimeapoteket. Ved eit vanleg stikk utan allergisk reaksjon hjelper ein kald kompress av eddik eller ei oppløysing av natron.
Slik førebur du hagen til ein sesong med fleire geithams
Klimaendringar og mildare vintrar bidreg til at geithamsdronnningar overlever i større tal. Det betyr at det i komande år kan oppstå fleire reir. Det er difor verdt å innføre nokre enkle permanente reglar.
Sjekk jamleg loftet, hagestova og uthus, særleg om våren når nye reir vert danna. Sørgj for å lukke avfallsbehaldarar og kompostbehaldarar godt til. Når du planlegg plassering av grill eller havebord, vel ein stad langt frå høge tre og tette hekkar.
Fastset enkle åtferdsreglar saman med husstanden for kva som skal skje når eit stort insekt dukkar opp: ingen panikk, ingen armevifting, roleg fjerning frå bordet. Ein godt informert familie reagerer meir rasjonelt, noko som reduserer risikoen for unødige stikk.
Det er òg verdt å lære born at ikkje alt som surrar høglydt treng å drivast vekk eller slagast i hel med ein gong. Respekt for naturen og forståing for insekt si åtferd er viktige livsferdigheter.
Den asiatiske geithamsen krev respekt, men med grunnleggjande forhandsreglar kan ein fint ferdast i hagen utan frykt. Nøkkelen ligg i rolege reaksjonar, å unngå valdsame rørsler og å la vere med «heltemot» sjølvstendig fjerning av reir. Ein kjøleg og opplyst tilnærming er langt betre enn ein ferie tilbrakt på legevakta etter ei rekkje smertefulle stikk.
