Slutten av vinteren gøymer ei skjult moglegheit
Når vinteren nærmar seg slutten, ser fikentreet tilsynelatande livlaust ut – men inni summrar det av liv. Akkurat på dette tidspunktet kan du dyrke fram eit heilt nytt tre frå ein einskild liten kvist, utan at det kostar deg ein einaste krone.
Gartnarar har i denne perioden ei velprøvd metode med fikentreet. Det handlar berre om å skjere av ein velplukka kvist på rett måte, plante han i ei potte med lett jord og vente tolmodig. Frå ein tilsynelatande død pind kan det vekse fram eit fullt fungerande fikentre – heilt gratis.
Kvifor februar fremjar formering av fikentreet
Fikentreet har enno ikkje byrja å setje blad i slutten av vinteren, men saften er allereie i ferd med å strøyme. Denne tilstanden fremjar på uvanleg vis danninga av nye røter. Februar og byrjinga av mars er ein periode der plantens energi kan rettast mot oppbygginga av eit sterkt rotsystem frå ein avskoren kvist – i staden for å gå til blad.
Skjer du av eit skot før knoppane for alvor vaknar, hjelper næringsstoffa som er lagra i kvisten med å danne nye røter. Ventar du derimot til blada er faldne ut, slår stiklingsplanten seg mykje vanskelegare fast, fordi planten i første rekkje prøver å halde ved like den grøne massen sin.
I dei varmare delane av landet kan inngrepet gjerast stort sett heile februar. I kaldare område er det best å ikkje overskride fristen ut over byrjinga av mars, slik at dei unge plantane rekk å slå rot før kraftigare vårtemperatursvingingar set inn. Ekspertar frå Mendelova univerzita v Brně påpeikar at rett timing er avgjerande for heile prosessens suksess.
Kva kvist bør du velje for å gi det nye fikentreet ein god start
Det viktigaste er den rette kjelda – nemleg ein sunn kvist frå det eksisterande fikentreet. Det bør helst vere ein godt vedaktig del frå det føregåande året. Slikt materiale inneheld tilstrekkelege reservar og er samstundes motstandsdyktig mot sjukdommar.
- Skotet skal vere hardt med grå eller brun bark – ingen mjuke grøne delar
- Det må ikkje bere teikn på sjukdom, sprekkar eller skadar
- Det bør vere rett og omtrent så tjukt som ein blyant
- Ei høveleg stiklingslengd er rundt 20 til 25 centimeter
- Kvart stykke bør ha 3 til 4 tydelege knappar
- Frå desse knappane vil framtidige blad og skot utvikle seg
Gartnarar tilrår å velje kvistar frå godt opplyste delar av krona. Desse har typisk sterkare celler og betre regenerasjonsevne enn skot frå skuggen.
Slik skjer du rett – unngå den klassiske feilen
Det er lett å forveksle toppen og botnen av ein avskoren kvist på eit fikentre, og plantar du han opp ned, er suksess utelukka. Derfor nyttar ein eit enkelt triks som røynde dyrkararar over heile Europa praktiserer.
I den nedste delen av kvisten lagar du eit rett, vassrett snitt – tett under ein knapp. Øvst skjer du skrått, omtrent ein centimeter over den siste knappen. På den måten kan du straks sjå kva ende som er toppen og kva som er botnen. Det skrå snittet gjer dessutan betre vassdrenering mogleg og reduserer faren for rotning.
Dei førebudde stiklingane kan kortvarig oppbevarast i fuktig papir eller mose, men det beste er å gå direkte til planting i potter. Lengre oppbevaring svekkjer stiklingas vitalitet og kan føre til uttørking av vevet.
Det ideelle substratet og rett potte til eit ungt fikentre
Fikentreet trivst ikkje med å stå i vatn, men reagerer til gjengjeld svært godt på lett, gjennomtrengjeleg jord. Vanleg hagejord eignar seg ikkje her, sidan ho held for mykje fukt og fremjar rotsjukdommar.
Den beste blandinga er universaljord og sand eller perlit i forholdet 2:1. Med ei potte på 5 liter svarar det til omtrent 3,3 liter jord og 1,7 liter sand eller perlit. Det er viktig at potta er djup nok og har skikkelege dreneringsholer.
Du kan òg bruke ei blanding av torv, kokosfibrar og vermikulitt. Denne kombinasjonen sikrar framifrå luftsirkulasjon og drenering av overflødige vatn. Forskarar frå Zahradnická fakulta v Lednici har konstatert at fikentreet slår rot 30 prosent raskare i eit godt lufta substrat.
Planting steg for steg
Framgangsmåten ved planting er enkel, men krev presisjon. Sjølv små detaljar kan avgjere om stiklinga slår rot eller ikkje.
Fyll potta med blandinga og trykk ho lett fast. Lag eit hol med ein pind eller ein finger, slik at du unngår å røre ved barken på stiklinga. Set kvisten ned slik at omtrent 2/3 til 3/4 av lengda er nede i jorda. La minst éin knapp stikke opp over overflata, retta oppover.
Trykk forsiktig jorda til rundt om skotet og vann det – men unngå å lage vassdam. For å halde konstant fukt nyttar mange gartnarar ein enkel mini-drivhusmetode: ei avskoren plastflaske setjast over potta. Korken skruast lett av, slik at det ikkje hopar seg opp for mykje vassdamp inni, noko som elles kan føre til soppsjukdommar.
Dette systemet skapar eit optimalt mikroklimaet med ei fukt på rundt 70 prosent. Forskarar frå Instituttet for Eksperimentell Botanikk stadfestar at eit slikt miljø merkbart aukar suksessraten for rotdanning hos dei fleste vedplantar.
Stell av fikentrestiklingar dei første månadene
Dei første livsteikna kan dukke opp allereie om våren. Ofte er det små blad som utviklar seg frå knappane, endå før røtene er skikkeleg vaksne fram. Dette fenomenet kan forvirre nybyrjarar.
Blad på ei ung stiklingsplante er ikkje nødvendigvis bevis på at røtene er sterke. Planten dreg i første rekkje på reservane som er lagra i kvistveden. Den hyppigaste feilen på dette stadiet er overdreven vatning. Fikentreet toler langt lettare ei lett uttørking enn konstant fukt og stillestående vatn.
Hald jorda lett fuktig – ikkje våt. Ta ikkje stiklinga opp or potta for å sjekke røtene, sidan du kan skade dei. Vern dei unge skota mot nattefrost og kraftig vind. Plasser potta på ein lys stad, men ikkje i sterkt direkte sollys bak glas.
Etter nokre veker med stabil vekst kan du rekne med at stiklinga har slått rot. Vent likevel med å plante ho ut i jorda til hausten. På det tidspunktet er den unge planten meir robust og toler flyttinga til ein permanent stad langt betre.
Ein metode for nybyrjarar: plant fleire stiklingar på ein gong
Er du ny i fikentreedyrking og er uroa for at noko kan gå gale, kan du auke sjansane dine på ein svært enkel måte – gjer klar fleire kvistar samstundes. Denne strategien er populær blant hobbygartnerar over heile Tsjekkia.
Tre til fire stiklingar i éi potte fungerer som ei slags forsikring for heimegartnarens prosjekt. Sjølv om éin ikkje overlever, trivst dei resterande typisk godt. Denne tilnærminga reduserer risikoen for eit fullstendig mislukka resultat og aukar den samla suksessraten for prosjektet.
Det er òg verdt å sørgje for grundig arbeidshygiene. Tørk av hagasaksene med alkohol før skjeringa, slik at du ikkje overfører sjukdommar. Vel ein tørr dag utan frost, slik at dei ferske såra på treet tørkar raskt. Skjer kvistar frå godt opplyste, sterke og sunne delar av krona.
Nokre gartnarar nyttar rotfremmande preparat i førebuinga av stiklinga, men dei er vanlegvis ikkje nødvendige for fikentreet. Denne arten set uansett villig nye røter frå vedaktige skot. Preparat med auxinar kan framskunde prosessen, men er ikkje avgjerande for suksess.
Kvifor det løner seg å ha meir enn eitt fikentre
Eit anna fikentre i hagen eller i ei stor potte på terrassen tyder ikkje berre meir frukt. Det gir òg større fleksibilitet i dyrkinga. Eitt tre kan du forme lågt med tanke på lett hausting, medan du lèt det andre vekse høgare for å skape skugge.
Ulike eksemplar kan dessutan ha ulike modningstidspunkt, noko som forlengjer sesongen for friske fiken. Gartnarar i Sør-Mähren kombinerer ofte sortane Brown Turkey og Violette de Bordeaux nettopp av denne grunnen.
Ein ytterlegare fordel ligg i tryggleiken. Dersom det første eksemplaret frys ned eller sjuknar, og det allereie veks ei kopi frå ein kvist, mister du ikkje heile samlinga. For dei som har teke med seg ein interessant sort frå Sør-Europa, er formering i form av fleire eksemplar direkte ein fornuftig strategi. Visse gamle franske og italienske kultiverar er sjeldan tilgjengelege.
Metoden med vinterskjering og rotning fungerer dessutan godt med andre buskar og frukttre – til dømes vin og solbær. Før du nyttar han i stor skala, er det likevel ein fordel å øve alle stega på nettopp fikentreet. Denne arten tilgir ein god del feil – og utsikta til eigne søte fiken frå ei plante dyrka frå ein einskild kvist gir meir enn nok motivasjon til å prøve det dei komande vekene.
