Ein vane som kostar dyrt – og eit overraskande enkelt alternativ
Etter ei god steking er det freistande å helle det varme fettet rett i kjøkkenvasken. Nesten alle husstandar kjenner rutinen, medan røyrleggarar ristar på hovudet og reinseanlegg brukar enorme ressursar på å fjerne fettproppar i kloakksystemet.
Heldigvis finst det ei enkel løysing: gjer flytande olje om til fast stoff og kast det i søppelbøtta – utan styr og utan dårleg samvit overfor miljøet. Alt du treng er vanleg kjøkkenmel eller maisstivelse.
Kvifor vasken ikkje likar matolje
Når du er ferdig med å steke, ser olja ufarleg og flytande ut. Eit augeblikks uoppmerksomheit, og den endar i avløpet saman med det skitne vatnet. Men inne i røyra endrar situasjonen seg raskt.
Varmt fett størknar gradvis når det møter kaldt vatn i installasjonane. Det legg seg i lag på røyrveggane. Matrester, avleiringar og partiklar frå oppvaskmiddel kjem til etter kvart. Resultatet er ein kompakt masse som i aukande grad blokkerer vassgjennomstrøyminga.
Nettopp ein slik «fettplugg» er ein av dei hyppigaste årsakene til akutte røyrleggarbesøk i leilegheiter og hus. Problemet stoppar ikkje ved di eiga dør – fett frå kjøken renn ut i byens kloakksystem og belastar reinseanlegga, krev meir energi og kjemikaliar, medan installasjonane slitast raskare ned.
Mel frå kjøkkenskåpet gjer fett om til fast stoff
Trikset er enkelt: stopp fettet før det når vasken ved å gjere flytande olje om til fast stoff som kan kastast i den vanlege søppelbøtta. Maisstivelse og andre stivelsesrike pulverprodukt er ideelle til formålet.
Det fine kvite pulveret fungerer som ein svamp. Kvart enkelt korn har ein porøs struktur og byrjar å absorbere fettet ved kontakt. Gradvis dannar det seg ei tjukk pasta som i løpet av nokre timar størknar til ein fast blokk.
Med denne metoden blir trusselen om tetta røyr til tørt avfall som trygt kan kastast i behaldar for blanda hushaldsavfall. Ekspertar innan avfallshandtering reknar metoden som ein av dei skånsomaste for det private kloakksystemet.
Metoden skil seg tydeleg frå vanlege tips som «hell kokande vatn etter» eller «kast isbitar i». Kokande vatn gjer berre fettet midlertidig flytande, og det held fram gjennom røyra og legg seg djupare inne i installasjonane. Isbitar bind ikkje fettet – dei avkjøler det berre utan å løyse problemet.
Steg for steg: slik gjer du olje om til fast stoff
Heile prosessen er svært enkel og krev berre enkle kjøkkenreiskapar. Du treng omtrent ein halv liter brukt steikolje, ein til to spiseskjeiefullar fint stivelsespulver – til dømes maisstivelse – og eit patentglas eller annan behaldar med lok.
Viktig: fettet må ikkje vere kokande. Alt for høg temperatur kan skade behalderen, og omrøring blir farleg for hendene. Vent til olja har kjølt seg ned til ein behageleg temperatur.
Slik gjer du det i praksis:
- Ta panna av komfyren og vent til olja berre er litt varm
- Hell fettet over i glaset eller ein annan varmebestandig behaldar
- Tilsett pulveret i ein tynn stråle medan du rører jamt med ei skei
- Når massen er tjukna, set behalderen til sides i minst tjuefire timar
- Etter denne perioden bør innhaldet vere ein fast, halvhard masse
- Ta ut massen med ei skei eller ein kniv og kast han i det blanda avfallet
På varme dagar går prosessen typisk raskare, men det er ingen grunn til å haste. Det er betre å gi blandinga tid til å binde fettet jamt med pulveret. Forskarar innan materialvitskap understrekar at ei korrekt binding mellom stivelse og fett krev ein roleg kviletid.
Andre melsort som fungerer på same måte
Har du ikkje maisstivelse for hånden, er det ingen grunn til uro – i dei fleste kjøken finst produkt som verkar etter same prinsipp. Det viktige er at dei er fintmalt og absorberer fett godt.
Vanleg kveitemel finst i kvar husstand og fungerer nesten like godt som maisstivelse. Potetmjøl har til og med endå større absorpsjonsevne takka vere større stivelsesmolekyl. Rismel eller finhakka havregryn kan òg brukast, sjølv om dei er litt mindre effektive.
Nokre eksperimenterer dessutan med kaffegrut eller fint sagflis. Desse materiala kan av og til komposterast, men då bør ein passa på fettmengda så komposten ikkje overbelastast. Ekspertar i kompostering åtvarar likevel om at store mengder fett kan forstyrre den mikrobielle balansen.
Det viktigaste er å stoppe fettet i behalderen, før ein einaste dråpe når vasken. Kva for eit pulver ein brukar er sekundært – det avgjerande er prinsippet om å binde flytande fett til eit fast stoff.
Færre problem heime, mindre belastning på reinseanlegga
Framgangsmåten gir to klare fordelar. For det første for dine eigne røyr: inga olje i vasken betyr mindre risiko for tetting og behov for å ringje ein røyrleggar. Sjølv om ein propp oppstår djupare i avløpet, er fjerning av den både dyr og stressande.
For det andre dei kommunale installasjonane. Når mindre fett hamnar i kloakksystemet, kan reinseanlegga fungere meir effektivt. Dei brukar mindre energi på å bryte ned dei såkalla «fettfjella» – enorme klumpar som dannar seg i kloakkrøyra. Dette speglar seg i lågare vedlikehaldskostnader og til sjuande og sist i tilstanden til vatnet i elvar og innsjøar.
Forskarar peiker på at hushaldsfett utgjer ein vesentleg del av den organiske forureininga i avløpsvatn. Ein reduksjon ved kjelda kunne spare kommunar for millionar av kroner kvart år til drift av reinseanlegg og reparasjon av kloakksystem.
Slik byggjer du opp ein ny kjøkkenvane
Endringa verkar lita, men i kvardagens travle hektiske liv er det lett å falle tilbake til den gamle rutinen. Difor er det lurt å gjere det så enkelt som mogleg frå starten av.
Plasser eit glas til brukt olje ein synleg stad ved sida av vasken. Tilsett litt pulver direkte i det – så har du det klart. Grip alltid glaset fyrst etter steking, og deretter kan du vaske opp. Når glaset er fullt og innhaldet har størkna, kastar du massen og startar på nytt.
Eit slikt enkelt ritual blir automatisk etter berre nokre få gjentak. Med tida vil tanken om å helle olje i vasken kjennast feil, fordi du veit kva konsekvensar det fører med seg. Psykologar som forskar på vanendringar seier at gjentaking av same prosedyre i tre veker fører til ei varig åtferdsendring.
Kva gjer du med olje frå frityrsteking og større mengder
Ved større mengder fett – til dømes etter frityrsteking av smultringer eller pommes frites – er det lurt å kombinere to tilnærmingar. Ein del av olja kan du binde med pulver i glaset, medan resten kan leverast til særlege innsamlingsstader for brukt fett, dersom dei finst i ditt nærområde.
Nokre kommunar stiller ut behaldarar til brukt olje ved attvinningsstasjonar eller bensinstasjonar. Av slikt råmateriale kan det under kontrollerte tilhøve produserast biodrivstoff eller andre industriprodukt. Det er ei god løysing, særleg dersom hushaldet steiker mykje og produserer større fettmengder.
I den vanlege daglege matlaginga er to element som regel nok: eit lite glas og ei handing pulver frå kjøkkenskåpet. Sett frå hushaldsingas side er det ein minimal innsats som reduserer risikoen for ein dyr skadesituasjon og faktisk avlastar kloakksystemet. I praksis gjer ei slik lita endring meir enn mange støyande kampanjar om grøn livsstil – held du fettet borte frå vasken, skjermar du ikkje berre di eiga lommebok, men òg miljøet i din eigen by.
