Det ser ut som den perfekte kvileплassen – men det kan vere farleg
Staden verkar innbydande for ein rast og ein matbit, men i røynda er det ofte eit ynda gøymestad for giftige slangar. Eitt umerksamt augneblink, der du set deg ned utan å sjekke, kan få alvorlege følgjer.
Både i fjellet og på skogsstiar vel mange turvandrarar å setje seg på steinmurar eller steinhaug. For mennesket er det ein naturleg benk – for hoggormen er det ein perfekt heim med solvarme. Nokre enkle reglar kan merkbart redusere risikoen for eit ubehageleg møte.
Difor elskar hoggorm steinmurar
Slangar er vekselvarme dyr. Dei regulerer ikkje kroppstemperaturen sjølve, men er heilt avhengige av varmen frå omgjevnadene. For å fungere normalt – fordøye mat og røre seg – treng hoggormen ein temperatur på omtrent 25 til 30 grader Celsius. For å vakne frå vinterdvalen er det nok med om lag 15 grader i sola.
Steinmurar, steinete skråningar og bergnakkar fungerer som naturlege radiatorar. Dei varmar seg opp i løpet av dagen og avgjev varme i timevis etterpå. Sprekkane mellom steinane skapar trygge tilfluktsstadar som slangen kan trekkje seg tilbake til i ein fart. For hoggormen og andre giftige artar er dette drøymeforhold.
Kvar låg, soleksponert mur eller steinhaug langs ein sti med mange sprekkar bør sjåast på som eit mogleg hoggormbøle. Ein herpetolog ville sjå ein nøye innreidd skjulplass med perfekt varme og ein rask flukteveg – ikkje ein behageleg kvilebenk med utsikt.
Slik kjenner du att hoggormen sine favorittstadar på ruta
Dei stadene som er særleg attraktive for hoggorm, kan du lære deg å identifisere viss du veit kva du skal sjå etter. Det handlar ikkje om ein enkelt stein, men om ein kombinasjon av faktorar.
- Låg mur eller steinhaug i ei høgd som passar til å sitje på
- Tørmur utan mørtel – steinar lagde utan sement med synlege sprekkar
- Kraftig soleksponering, særleg mot sør eller vest
- Nærleik til kratt, skogkantar eller bregner
- Tørr, raskt oppvarmande overflate som kjennest behageleg varm
- Synleg mose og lav i nærleiken av sprekkar
- Spor etter gnagerar eller firfirsler i området
Store flate berghyllar, oppvarmde sandsteinsflater og steinete breidder ved bekkar tener same formålet. For oss er det komfortable kvileplassar – for slangane er det energiladestasjonar.
Når er risikoen størst
Aktiviteten til hoggormen på stiane aukar mest i perioden frå april til september i løpet av dagen. På kjølige morgoner rører insekt og små virveldyr seg sakte, og slangane kryp opp til overflata for å varme seg. I dei varmaste timane gøymer dei seg i sprekkar – nøyaktig i høgd med hendene eller baken vår når vi prøver å setje oss.
Herpetologar frå Karlsuniversitetet åtvarar om at det største talet på møte med hoggorm fell i formiddagstimane mellom klokka åtte og elleve, der temperaturen stig og slangane søkjer solrike stadar. På ettermiddagen mellom klokka tre og fem oppstår ein annan aktiv periode, særleg på stadar som har vore i skugge om formiddagen.
Ei enkel regel – set deg aldri direkte på stein
Dei fleste problema oppstår i hastverk. Sekken trykker, utsikta lokkar, og ein set seg berre der det er plass. Men eit kort tryggleiksritual er alt som trengst.
Praktisk framgangsmåte før du kviler på stein:
- Stopp om lag to meter frå muren eller steinhaugen
- Skann med augo: sjekk sprekkar, foten av steinane og det høge graset ved sida
- Bank lett med ein turstav mot steinane eller jorda tett ved – vibrasjonar varslar om tilstadeveringa di
- Viss noko rører seg, vel du berre ein annan kvileplass
- Stikk aldri hendene ned i hol mellom steinar – heller ikkje etter ei mista flaske eller telefon
Det er langt tryggare å kvile på kort, synleg gras, ved kanten av ei lysning, langt frå steinhaug, stubbrar og kvisthaug. Forskarar frå Det naturvitskaplege fakultetet rår til å oppsøkje opne, grasdekte stadar med så få gøymestadar som mogleg.
Slik reduserer du risikoen for å møte ein hoggorm undervegs
Slangar flyktar vanlegvis frå menneske. Dei fleste kontaktar skjer når nokon trakkar på dei eller nesten set seg på dyret. Tryggleiken avheng difor ikkje berre av kvar du kviler, men òg av korleis du beveger deg på ruta.
Hald deg til den merkte stien og unngå snarvegar over steinete skråningar og tett kratt. Bruk lange bukser og sko med høgt skaft som dekkjer ankelen. Bruk turstaven som sensor – bank lett med han mot underlaget framfor deg. Ver merksam på kvar du plasserer hendene når du klatrar på stein. Ikkje lat born eller hundar springe på steinhaug eller gamle murar.
Dei fleste hoggormane stikk av ved det første teiknet på at du er der. Problemet oppstår først når du overraskar dei på nært hald. Feltbiologar understrekar at hoggorm berre angrip i sjølvforsvar – aldri medvite retta mot menneske.
Kva gjer du viss du ser ein slange nær piknikplassen din
Å oppdage ein slange framkallar ofte panikk. Men den beste reaksjonen er ro. Stopp på staden, unngå brå rørsler og ta nokre steg sakte bakover. Hald auge med born og hundar – flytt dei straks vekk og ikkje la dei nærme seg.
Prøv ikkje å jage slangen vekk med ein stav, kast ikkje stein etter han, og ta ikkje video på nært hald. I Noreg er slangar verna av lova. Å slå dei i hel eller fange dei er ikkje berre ei dårleg idé – det risikerer òg ei stor bot eller til og med fengselsstraff. Den klokaste løysinga er rett og slett å flytte kvileplassen din.
Ekspertar frå Miljødirektoratet minner om at hoggormen høyrer til mellom dei trua artane. Kvart einskild individ spelar ei viktig rolle i økosystemet.
Hoggormbitt på stien – steg for steg
Bitt skjer sjeldan, men det er godt å vite kva ein skal gjere. Roleg kunnskap hjelper kroppen i den aktuelle situasjonen.
Forlat staden roleg for å unngå fleire bitt. Immobiliser den angripne kroppsdelen og hald han litt lågare enn hjartet. Fjern ringar, armband og klokker frå den aktuelle handa eller foten før hevelsen set inn. Vask bittstaden forsiktig med vatn og såpe, og legg ein rein, ikkje-stram forbinding på.
Ring naudhjelp (113) og følg instruksjonane frå vaktpersonalet. Legar frå Giftinformasjonssenteret åtvarar mot å skjere i såret, suge ut gifta eller legge ein stram torniket. Alkohol og antiinflammatoriske legemiddel belastar dessutan kroppen unødig. Treng du noko mot smerte, vel paracetamol og vent på profesjonell hjelp – og avgrens gongen til eit absolutt minimum.
Den beste førstehjelpa er rask kontakt med redningstenesta og minst mogleg belasting av kroppen med stress og anstrenging. I Noreg er det ikkje registrert nokon dødsfall forårsaka av hoggormbitt dei siste tiåra.
Difor er hoggorm nødvendige – og bør latast i fred
Til tross for sitt dårlege rykte spelar hoggormen ei viktig rolle i naturen. Han et gnagerar og held bestanden av mus og markmus nede – dyr som elles øydelegg avlingar og spreier sjukdommar. Nettopp difor er han verna av lova, fordi eit økosystem utan slangar rett og slett fungerer dårlegare.
Som turvandrar er det verdt å sjå på dei som ville, sky dyr som berre ønskjer ein fredeleg plass å leve. Litt kunnskap om vanane deira er nok til å passere kvarandre trygt på stien: hald augo nede, vel kvileplassen din med omhug, og unngå å forstyrre steingjemde skjulplassar.
Det er òg ei god vane å lære born om dette. Ein kort prat før turen om kvar ein helst ikkje bør setje seg, og kva ein ikkje bør røre ved, førebyggjer ofte dei verste ideane – som å kikke ned i eit hol i ein mur. Enkle reglar vert hugsa i årevis og gjeld overalt – i dei norske skogane, i Sør-Europa og på skogsstiar rett utanfor byen. Er ikkje det ei lita tidsinvestering for stor tryggleik på turen?
