Kor gøymer giftige hoggorm seg oftast? Unngå dette staden

Det ser ut som det perfekte kvilestaden – men det er det ikkje

Staden ser idyllisk ut: ein lav steinmur med god utsikt, perfekt for ein matpause og eit bilete. Men i røynda er dette nøyaktig der giftige ormar elskar å opphalde seg. Éi umerksam rørsle kan endra heile turen.

På fjellstigar og skogsveiar set mange turistar seg til kvile på steingardar eller haugar av store stein. For mennesket er det ein naturleg benk. For hoggormen er det eit solvarmt bustadkompleks med perfekt isolasjon. Nokre enkle reglar kan drastisk redusera risikoen for eit ubehageleg møte.

Kvifor hoggorm føretrekkjer steingardar og steinmurar

Ormar er vekselvame dyr. Dei produserer ikkje varme sjølv, men utnyttar temperaturen i omgjevnadene. For å fordøya mat og røra seg normalt treng hoggormen rundt 25–30°C. For å vakna frå vinterdvalen held det med om lag 15°C i sola.

Steingardar, grusdyngar og nakne klipper fungerer som naturlege radiatørar. Dei varmar seg opp i løpet av dagen og gjev frå seg varme i mange timar etterpå. Sprekkar mellom steinane skapar trygge gøymestader som ormen augneblikkeleg kan flykta inn i. For hoggorm og andre giftige artar er dette ideelle tilhøve.

Kvar låg, solbada steinmur eller steinhaug langs stien med synlege sprekkar bør reknast som eit potensielt tilhaldsstad for hoggorm.

Naturen ser på ein slik steinmur på ein heilt annan måte enn ein turist. Vi ser ein bekvem, tørr «benk» med fin utsikt. Ein herpetolog ser eit omhyggeleg arrangert skjul med perfekt oppvarming og ei lynrask fluktmoglegheit for eit sky, men giftig dyr.

Slik kjenner du att eit hoggorm-skjul på vandreruta

Stader som er særleg attraktive for hoggorm, kan identifiserast viss ein veit kva ein skal sjå etter. Det handlar ikkje berre om ein enkelt stein, men om ein kombinasjon av faktorar.

• Låg steinmur eller steinhaug i ei høgd som er behageleg å setja seg på
• Utan mørtel – stein stabla tørt med sprekkar imellom
• Kraftig soleksponering, særleg sørleg eller vestleg orientering
• Nærleik til kratt, skogkantar eller bregnegrupper
• Tørr, raskt oppvarmande overflate som kjennest behageleg varm å ta på
• Synlege sprekkar mellom steinane som gjev skjul
• Omgjevande høgt gras eller buskar som ekstra vern
• Tilstades av små gnagararar eller insekt som potensielt bytte

Liknande funksjon vert fylt av store, flate klipper, oppheta sandsteinsplater eller steingrunn langs bekkar. For oss er det komfortable kvileområde – for ormane er det energiladestasjonar.

Når er risikoen størst

Aktiviteten til hoggormen på vandrestigar toppar seg frå april til september i løpet av dagen. På kjølige morgoner rører insekt og små virveldyr seg sakte, og ormane kryp opp for å varna seg. I dei varmaste timane gøymer dei seg i sprekkar – nøyaktig i høgd med hendene eller baken vår når vi prøver å setja oss.

Forskarar påpeikar at dei fleste møta med hoggorm skjer nettopp på grunn av plutseleg nedsetting på stein utan føreåtgåande kontroll. På varme dagar søkjer ormane skugge direkte mellom steinar, der vi ventar oss ein behageleg kvileplass. Biologar understrekar at mennesket utgjer ein langt større trussel for hoggormen enn dei gjer for mennesket.

Den enkle regelen: set deg aldri direkte ned på stein

Dei fleste problema oppstår av hastverk. Ryggsekken trykker, utsikta lokkar, og ein set seg der det høver. Men ein kort tryggingsrutine er alt som skal til.

Før du set deg på ein steinmur, stopp to skritt foran, sjå deg grundig om, og nærm deg deretter varsamt.

Praktisk framgangsmåte før kvile på stein:

• Stopp om lag to meter framfor steinmuren eller steinhaugen.
• Skann med auga sprekkar, botnen av steinane og det høge graset ved sida av.
• Bank lett med ein vandrestav på steinane eller jorda rett ved sida – vibrasjonar signaliserer at du er der.
• Viss noko rører seg, byt berre kvileplass.
• Stikk aldri hendene inn i opningar mellom stein – heller ikkje etter ei tapt flaske eller ein telefon.

Det er markant tryggare å kvila på kort, oversiktleg gras, ved kanten av ei lysning og langt frå steinhaug, stubbar og greinhaugar.

Slik minskar du sjansen for å møta hoggorm på turen

Ormar unngår normalt menneske. Dei fleste møta skjer når nokon trakkar på dei eller nesten set seg på dyret. Difor handlar det ikkje berre om kvilestaden, men òg om rørslemønster på stien.

Hald deg til den merkte stien og ta ikkje snarveiar over grusdyngar og tett kratt. Bruk lange bukser og sko med høg skaft som dekkjer ankelen. Bruk vandrestaven som antenne – bank lett med han i underlaget framfor deg. Pass på kvar du set hendene når du klatrar på stein. La ikkje born og hundar springa rundt på steinhaug eller gamle steingardar.

Dei fleste hoggormar flyktar ved første signal om at du er der. Problemet oppstår først når du overraskar dei på nært hald.

Kva gjer du når du ser ein orm ved piknikplassen

Synet av ein orm utløyser ofte panikk. Men den beste reaksjonen er ro. Stopp opp, unngå brå rørsler, og gå sakte nokre skritt bakover. Åtvar born og hundar – flytt dei augneblikkeleg, og la dei ikkje «sjå nærmare på».

Prøv ikkje å jaga ormen bort med ein stav, kast ikkje stein etter han, og ta ikkje video på nært hald. I Noreg er ormar verna ved lov. Å slå dei i hel eller fanga dei er ikkje berre ei dårleg idé, men òg ein risiko for ei stor bot eller til og med fengselsstraff. Den klokaste løysinga er enkelt og greitt å skifta kvileplass.

Ekspertar frå miljøorganisasjonar rår til å fotografera ormar berre frå trygg avstand med teleobjektiv. Dyrlækjarar åtvarar om at forsøk på å fanga ormar oftast endar nettopp med åtak frå det forskrekka dyret.

Hoggormbitt på stien: steg for steg

Bitt skjer sjeldan, men det er godt å vita korleis ein reagerer. Kunnskap hjelper med å bevara roa, noko som er særs gunstig for kroppen i ein slik situasjon.

• Gå roleg bort frå staden for å unngå risikoen for endå eit bitt.
• Immobiliser den bitten kroppsdelen og hald han litt lågare enn hjartet.
• Fjern ringar, armbånd og klokke frå den aktuelle handa eller foten før hevelsen set inn.
• Skyl bittestaden varsamt med vatn og såpe, og legg ein rein, men ikkje stram, gasebind på.
• Ring legehjelp (naudtelefon 113) og følg rettleiinga til operatøren.

Skjer ikkje i såret, sug ikkje gifta ut, og legg ikkje ein stram bandasje eller tourniquet på. Alkohol og betennelsesdempande legemiddel belastar kroppen ytterlegare. Viss du treng smertestillande, vel paracetamol og vent på profesjonell hjelp – avgrens gangen til eit absolutt minimum.

Den beste førstehjelpa er rask kontakt med redningstenesta og minst mogleg fysisk og psykisk belastning.

Difor er hoggorm viktige – og bør ha fred

Trass det dårlege ryktet spelar hoggormen ei viktig rolle i naturen. Dei et gnagararar og avgrensar bestanden av mus og markmus, som øydelegg avlingar og spreier sjukdommar. Difor er dei verna ved lov – eit økosystem utan ormar fungerer rett og slett dårlegare.

Som turist er det verdt å sjå på dei som ville, sky dyr som berre ynskjer ein roleg plass å leva. Litt kunnskap om vanane deira er nok til å passera dei trygt på stien: hald auga med underlaget, vel kvilestader med omhug, og unngå å forstyrra steinskjul.

Det er òg ei god vane å læra opp born. Ein kort prat før utflukta om kvar ein helst ikkje set seg, og kva ein ikkje rører ved, førebyggjer ofte dei verste ideane som «lat oss sjå kva som er i det holet i muren». Enkle reglar vert huska i årevis og verkar overalt – i dei norske skogane, i Sør-Europa og på skogstigar rett utanfor byen.