Ein enkel eggkarton kan redde fuglar i dei kalde månadene
Ein heilt vanleg papireggkarton kan redde titals fuglar på iskalde vinterdagar – og samstundes gje både hage og balkong nytt liv. Alt du treng er ei saks, eit snøre og ei hending frø, så blir avfall til ein skikkeleg fuglematear.
Eit slikt gjenbruksprosjekt gir reell hjelp til meiser, sporvar og grønfink, medan familien får eit levande naturprogram rett utanfor vindauget.
Vinteren er den hardaste tida for byfuglar
Naturekspertar har lenge åtvara om at vinteren er ein av dei mest kritiske periodane i året for både by- og landfuglar. Når alt frys til og naturlege matekjelder blir utilgjengelege, kan ein fast fuglematear vere avgjerande for heile flokkers overleving. Samstundes er det ein meiningsfull måte å nytte materiale som elles berre ville hamne i søppelkassa.
Eggkartongar har ein ideell oppbygnad til rolla som fuglematear. Kvart rom kan romme ein porsjon frø, heile brettet er lett og heng enkelt opp. Du treng korkje bore hol eller setje saman kompliserte konstruksjonar av bord. Når sesongen er slutt, kan du utan dårleg samvit kaste brettet i den sorterte avfallsbehalderen.
Kvifor eggkartongar passar betre enn tre
Ein kartongeggkarton er ein gratis base til ein fuglematear med rom til ulike frøsortar. Han er sterk nok til å halde til fleire veker utandørs og er samstundes lett og enkel å handtere. Du treng inga spesialverktøy – ei vanleg kjøkkensaks og eit snøre frå heimen held.
Denne typen gjenbruk reduserer mengda hushaldningsavfall og styrkjer samstundes biodiversiteten i både by og førehage. Ornitologar har lenge rådd folk til ikkje å avbryte den jamne vintermatinga, fordi fuglar raskt venner seg til ein fast stasjon og tek han med i den daglege ruta si.
I dei kalde månadene treng fuglar langt meir energi enn om sommaren. Studiar syner at små artar som kjøtmeis kan miste opptil ti prosent av kroppsvekta si i løpet av ei einaste frostnatt. Difor aukar kvar påliteleg fuglematear i området overlevingssjansane deira fram mot våren.
Dette treng du før du set i gang
Til å lage ein enkel fuglematear av ein eggkarton treng du ting du vanlegvis allereie har heime:
- ein kartongeggkarton til ti til tolv egg
- ei saks eller ein liten kniv
- noko å lage hol med – eit trespyd, ein kraftig spiker eller ein skrutrekkar
- om lag halvannan meter sterkt snøre eller seglgarn
- to til fire hundre gram frøblanding til fuglar eller pillede solsikkefrø åleine
- eventuelt akrylmåling, tusjar eller fargebånd, dersom du vil pynte fuglemataren
Denne mengda frø rekk til fleire påfyllingar i starten av sesongen. Med tida tilpassar du enkelt porsjonen etter kor mange fjørklådde gjestar som stikk innom.
Slik lagar du ein fuglematear av ein eggkarton steg for steg
Sørgj først for at brettet er tørt og fritt for skjel. Har det eit avtakbart lok, kan du klippe det av med saksa – heile fuglemataren blir lettare og enklare å henge opp.
Lag deretter små hol i dei fire hjørna av botnen. Dei treng ikkje vere presist plasserte – det viktige er at snøret kan trekkast gjennom, og at brettet framleis held den stabile forma si. Eit trespyd, ein kraftigare spiker eller spissen av ein skrutrekkar passar perfekt til dette.
Trekkj snøret gjennom hola, slik at det dannar fire armar som møtest over fuglemataren. Bind dei saman i ein fast knute. På den måten heng brettet plant og søl ikkje innhaldet. Fyll til slutt ein porsjon frø i kvart rom. Ikkje fyll dei heilt opp til kanten – fuglar et lettare frå skåler når frøa ikkje flyg ut til alle kantar.
Det meste av arbeidet er å lage dei fire hola og trekkje snøret gjennom. Resten er berre å helle frø i og finne ein passande grein eller krok.
Kvar du hengjer fuglemataren slik at fuglane kjenner seg trygge
Plasseringa har enorm betydning. Vel ein grein eller krok i ei høgd på om lag halvannan til to meter over bakken. For fuglar er dette eit kompromiss mellom tryggleik og komfortabel landing. Unngå å hengje han nær vindauge – risikoen for kollisjonar er då vesentleg høgare.
Monter ikkje fuglemataren ved travle gangstiar eller terrasse der folk stadig rører seg. Sørgj for at det i nærleiken finst buskar eller eit tre der fuglane kan sitje og vente før dei et. Det er ideelt om staden er delvis beskytta mot regn og snø – til dømes under ein tett grein eller under ein balkong. Frøa fuktar då ikkje så raskt, og kartongen held lenger.
Ornitologar tilrår å plassere fuglemataren slik at du enkelt kjem til han. Jamleg kontroll og påfylling er grunnlaget for vellukka vintermating. Fuglane bør dessutan ha god nok utsikt til å oppdage eventuelle rovdyr som kattar eller rovfuglar.
Dei beste frøa og tilskota om vinteren
Vinteren er den perioden der fuglar treng mest energi. Satse på produkt som mettar og ikkje skadar organismen deira. Kvart rom i brettet kan fyllast med noko ulikt – det er ein måte å lage ein liten buffet for ulike artar. Med tida oppdagar du enkelt kva som forsvinn først.
- pillede solsikkefrø – meiser, sporvar, stillitsar
- upillede solsikkefrø – til artar med sterkare nebb
- hirse – populær hos svarttrost og stær
- linfrø – rikt på omega-feitsyrer
- havregryn – rask energi på frostdagar
- usalta jordnøtter eller hakka bitar – meiser og stær
- tørka rosinar eller bitar av eple – svarttrost og drossel
- talgbollar med frø – fullstendig ernæring for dei fleste artar
Veterinærar som arbeider med ville fuglar, understrekar at fôrkvaliteten har direkte innverknad på bestandens helse. Billige blandingar inneheld ofte mange skjel og fyllstoff som ikkje gir fuglane tilstrekkeleg næring.
Kor ofte skal du fylle på, og kva med hygienen
På frost- og snødagar vitjar fuglar fuglemataren mest intensivt rett etter soloppgang. Det kan difor løne seg å helle frø i om kvelden eller tidleg om morgonen. Dersom fuglemataren tømmast i løpet av få timar, er det eit teikn på at det er mange fjørklådde gjestar i området.
Når du først byrjar å mate jamleg om vinteren, bør du unngå å ta pause i den hardaste frostperioden. Fuglar venner seg raskt til ein fast matkjelde og reknar med han i planlegginga av den daglege ruta si. Ein fuglematear som plutseleg forsvinn, kan setje dei i alvorlege vanskar.
Sjekk av og til om det samlar seg fuktig, samanklumpa fôr i romma. Kartong sug til seg vatn, så gammalt frø kan byrje å mugne. Er det tilfellet, er det betre å kaste alt, reingjere romma varsamt og helle i ein frisk porsjon. Forskarar åtvarar om at mugna fôr kan gje fuglar alvorlege luftvegslidingar.
Tryggleik: kva du aldri må gje fuglar
Mange produkt som menneske et til dagleg, er skadelege for fuglar. Det gjeld òg ting som typisk kastast til ender i parken eller til sporvar på torget.
Hell ikkje brød i fuglemataren – det fører til alvorlege fordøyingsproblem hos fuglar og gir underernæring. Unngå alt som er salta, krydra, stekt eller panert. Gje ikkje rå bokhvetegrøt eller rå ris – dei svell opp i magen og kan føre til indre skadar. Hald bederva mat og mugginfiserte produkt langt unna fuglemataren.
Er du i tvil om eit bestemt produkt eignar seg, la det heller vere. Fuglar klarer seg fint med vanlege frø, talgbollar og kjende blandingar frå zoologiske butikkar. Veterinærar framhevar at feil mating kan gjere meir skade enn ingen fuglematear i det heile.
Fuglematear av kartong som morosam læring for barn
Å lage fuglematarar passar perfekt som familieaktivitet på haust- og vinterettermiddagar. Barna kan måle brettane, klistre fargerike papirelement på dei og etterpå observere kva artar som flyg forbi. Det er praktisk naturundervisning som går føre seg rett bak stovevindauget eller barneromsvindauget.
Under det felles arbeidet kan du forklare kvifor fuglar har vanskelegare for å finne mat om vinteren, og korleis menneske påverkar omgjevnadene sine. Ein enkel fuglematear blir dermed ei lekse i ansvar og merksemd overfor livet som omgjev oss. Lærarar frå natursentere stadfestar at barn som deltek i stell av fuglar, i langt større grad forstår naturens verdi.
Kva du elles kan lage av eggkartongar
Har du først fått augo opp for denne forma for gjenbruk, kan eggkartongar tene fleire andre føremål i hagen eller på balkongen. Dei fungerer framifrå som mini-urtepottar til såing av grønsaker og krydderurter – hell berre jord i og så frøa, og etter eit par veker plantast heile rommet direkte ned i jorda.
Dei kan òg brukast som vern for unge planter. Bitar av kartong lagde på jorda hemmar ugrassvekst rundt stiklingar og held samstundes på fukta. Kombinert med rolla som fuglematear blir éin enkel kartong ein del av ein breiare og meir gjennomtenkt tilnærming til hagen.
Jo fleire av desse tilsynelatande små løysingane du tek i bruk, desto meir byrjar hagen eller balkongen å leve sin eigen rytme – med fuglar, insekt og nyttige mikroorganismar. Ein vanleg eggkarton blir då eit symbol på at omsorg for naturen verkeleg startar med små handlingar. Kanskje oppdagar du snart at dei faste fuglgjestane dine òg stikk innom om sommaren – med ungar i slep.
