Ein skjult kulinarisk tradisjon djupt inne i Kongos regnskogar
I den tette regnskogen i det nordlege Kongo oppdaga forskarar ei åtferd hos gorillaane som liknar meir på kulinarisk kultur enn på rein overleving. Det tok dei nesten ti år å forstå kva som eigentleg gjekk føre seg framfor auga deira.
I byrjinga var forskarane overtydde om at dei observerte heilt vanleg insektsamling frå jorda. Det var først takka vere kunnskap hos lokale guidar at dei skjøna at gorillaane leita etter noko langt meir oppsiktsvekkjande under skogsbotn – sjeldne underjordiske sopp som liknar trøflar, og som ikkje berre mettar dyra, men òg bind dei saman i ein felles «smakskultur».
Oppdaginga viser at primatar kan utvikla lokale gastronomiske tradisjonar. Det handlar ikkje om tilfeldig matval, men om kompleks lært åtferd som vert overført frå generasjon til generasjon.
Gorillaane som gourmetar: jakta på skjulte sopp
Forskinga gjekk føre seg i nasjonalparken Nouabalé-Ndoki i det nordlege Kongolesiske Republikk og varte nesten eit tiår. Dag etter dag registrerte forskarane kvar gorillaane grov i jorda, kor lenge dei oppheld seg der, og kva dei drog opp frå undergrunnen. På avstand såg det ut som heilt vanleg graving etter larvar eller maur.
Analysen av materiale samla inn frå dei oppgravne stadene avdekte likevel noko heilt anna. I prøvane fann forskarane fragment av ein sopp ved namn Elaphomyces labyrinthinus. Det er ei underjordisk art som liknar trøflar, er rik på næringsstoff og ikkje veks på overflata. Gorillaane må difor vita kvar og korleis ein leitar etter dei – sjølv om sjølve fruktlekamar er usynlege.
Forskarane skildrar denne vanen som ein kompleks matstrategi som krev erfaring, stadbunden hukommelse og nøye etterligning av andre gruppemedlemer. Gjennombrotet kom gjennom samarbeid med den lokale sporfinaren Gaston Abe, som kjem frå det halvnomadiske folket Bangombe.
Abe har arbeidd med parken sine forskarteam i over tjue år og kjenner skogen som si eiga bukselomme. Det var nettopp han som foreslo at apane kanskje ikkje leita etter insekt, men etter sopp skjult i jordsmonnet – sopp som lokalbefolkninga har rekna som verdifull mat i generasjonar. Den tradisjonelle skogskunnskapen hans endra heile forskingsretninga.
Ikkje alle gorillagrupper et «trøflar»
Nasjonalparken Nouabalé-Ndoki dekkjer meir enn 3 800 km² og er heimstad for rundt 180 låglandsgorillaar. Studia viste at berre ein del av dei jamleg nyttar seg av denne uvanlege maткjelda. I nokre flokkar opptrer åtferda ofte, medan ho i andre berre vert sett sporadisk.
Forskarane observerte tydelege skilnader mellom dei einskilde gruppene. Konkret fann dei følgjande:
- Grupper som Buka og Kingo grev ofte i jorda på jakt etter underjordiske sopp
- Flokken Loya-Makassa nyttar denne mattypen berre av og til
- Visse overvaka gorillaar viser nesten ikkje denne åtferda i det heile, sjølv om dei lever i liknande omgjevnader
- Yngre individ lærer gravjeteknikken ved å observera vaksne gruppemedlemer
- Intensiteten av soppsamlinga varierer òg etter årstid
- Hoer som kjem frå andre flokkar, tek gradvis over den nye gruppas vanar
Dette mønsteret av åtferd viser at det ikkje berre handlar om kor tilgjengeleg soppen er i skogen. Hadde det vore ein enkel refleks – «her er mat, eg et det» – ville vanen med å grava i jorda vore omtrent den same i alle flokkar som lever på same territoriet.
Skilnadene mellom gruppene tyder på at vi har å gjera med lokale «tradisjonar» knytt til matval som vert overført innanfor den aktuelle flokken – og ikkje som ein automatisk reaksjon på kva som tilfeldigvis veks i nærleiken. For etologar er dette eit prov på kulturell kunnskapsoverføring mellom primatar.
Etterligning viktigare enn sjølve mattilgangen
Eit særleg interessant døme handlar om ei vaksen ho som skifta flokk. Ho kom frå ei gruppe der inntak av underjordiske sopp var sjeldan. Etter at ho flytta til ei gruppe der «trøfelretter» var ein fast del av kvardagen, endra åtferda hennar seg gradvis. Ho byrja stadig oftare å grava i jorda saman med dei andre.
Dette er eit sterkt signal om at gorillaar lærer av kvarandre. Den nye hoa byrja ikkje å samla sopp fordi dei plutseleg dukka opp i regnskogen. Det var den sosiale omgangskrinsen hennar som endra seg – og med han kosthaldet. Denne forma for observasjonslæring og felles matsøking minner om mekanismar kjende frå forsking på bonoboar, der liknande praksisar knytt til soppsøking er vorte skildra.
Forskarar frå Wildlife Conservation Society følgde denne hoa i fleire år og dokumenterte korleis åtferda hennar gradvis smelta saman med den nye flokkens vanar. Tilpassinga skjedde ikkje med det same, men i løpet av månader – noko som peiker på læring via prøving og feiling samt sosial fasilitering.
Har gorillaar sin eigen kulinarisk kultur?
Omgrepet «kultur» vert vanlegvis knytt til menneske: regionale kjøkken, oppskrifter overleverte i familien, ein bestemt lokalitetens føretrekte rettar. Eit aukande tal studiar viser likevel at det hos visse dyr – særleg primatar – finst lokale åtferdstradisjonar som dei unge lærer av dei vaksne.
I tilfellet med gorillaane frå det nordlege Kongo snakkar forskarane direkte om ein «smakskultur». Det handlar ikkje berre om at dei er i stand til å finna næringsrik sopp. Heile pakken av gjentakande element tel med. Frå etologanes synspunkt oppfyller eit slikt sett av kjenneteikn kriteria for kulturell åtferd: det vert overført sosialt, det er varig over tid, og det skil seg mellom populasjonar.
Trøfelliknande sopp er dobbelt verdifull for gorillaane. Han inneheld konsentrerte næringsstoff som supplerer skogskosten fylt med lauv og frukt. Samstundes krev han strev og kunnskap å skaffa, slik at han kan spela rolla som ein slags «spesialdelikatesse» – i hovudsak tilgjengeleg for dei som kjenner gruppas lokale skikkar.
Forskarar frå universiteta i Cambridge og Kyoto analyserte næringsinnhaldet i soppen Elaphomyces labyrinthinus og fann eit høgt innhald av protein, kostfiber og mineral. Desse soppane utgjer difor eit viktig kosttilskot, særleg i periodar der andre mattkjelder er vanskelege å oppdriva.
Korleis lokal kunnskap endrar naturvernet
Heile historia illustrerer òg kva avgjerande rolle dei samfunna spelar i naturforsking som bur i det aktuelle området. Utan råd frå sporhunden frå Bangombe-folket ville forskarane truleg i mange år til ha sett den oppgravne jorda som spor etter insektsøking. Det var nettopp den tradisjonelle skogskunnskapen som tilbydde dei ei anna tolking.
Forskingsresultata påverka konkrete avgjerder om parkstyring. Dei styresmaktene som er ansvarlege for det verna området, planla tidlegare å setja opp turistinfrastruktur i sona Djéké Triangle. Etter at det vart stadfest at gorillaane nyttar «trøfelmatområde» der, vart prosjektet flytta til ein annan stad for ikkje å forstyrra dyras skjøre vanar.
Avgjerdstakarar innanfor naturvern byrjar å forstå slike vanar ikkje berre som kuriositetar, men som ein del av ein arts arv – noko som er verdt å verna like mykje som sjølve populasjonen. Denne tilnærminga endrar måten vi planlegg verna område og turistaktivitetar i nærleiken av primatar på.
Kva oppdaginga betyr for framtidig forsking
Det skildra tilfellet med gorillaane passar inn i ein breiare straum av forsking på menneskeapar. Hos sjimpansar er lokale teknikkar for å knekka nøtter dokumenterte, hos bonoboar spesifikke metodar for soppsøking, hos makakar vask av frukt i vatn. No kjem endå eit døme som handlar om smaksval – ikkje berre om måten å skaffa kalorier på.
For forskarane er det eit signal om at ulike primatagrupper kan utvikla heile sett av lokale matvanar som ikkje er synlege ved kortvarige observasjonar. Langsiktig overvaking av dei same flokkane, støtta av lokale guidars kunnskap, vert ei nødvendigheit om vi ønskjer å forstå den fulle kompleksiteten i liva deira.
Forskarane planlegg no å utvida undersøkinga til andre område i Sentral-Afrika for å finna ut om liknande gastronomiske tradisjonar finst hos andre gorilla-populasjonar. Dei vil særleg fokusera på samarbeid med urfolkssamfunn som ofte sit med generasjonars akkumulerte observasjonar av dyr.
I samanheng med klimaendringar og det aukande presset på dei tropiske regnskogane kan slike åtferdsmønster visa seg å vera særleg sårbare. Tapet av eit bestemt skogsområde tyder for gorillaane ikkje berre færre lauv eller frukter – det kan somtid bety at det forsvinn ein stad der dei i generasjonar har praktisert sin unike måte å skaffa mat på. For forskarane er det endå eit argument for at naturvern ikkje berre bør ta omsyn til ein arts tal, men òg til heile spekteret av vanar som gjer dei aktuelle dyra til det dei er.
