Ei lita gruppe eldre menneske utfordrar tida med ein bemerkelsesverdig skarp hukommelse
Nokre svært gamle menneske bevarer ei hukommelse som presterer på same nivå som folk fleire tiår yngre. Hjernane deira fungerer ganske enkelt annleis — og i hippocampus oppstår det eit uvanleg høgt tal nye nerveceller.
Nye studiar viser at hjernane hos desse bemerkelesverdige eldre framleis dannar eit ekstraordinært stort tal nye neuronar. Det kan forklare kvifor hukommelsen deira motstand både tidas gang og nevrodegenerative sjukdommar.
For medisinen og for vanlege menneske er dette eit teikn på håp. Hjernens aldring er ikkje ein einsarta prosess — hos visse individ aktiverer kroppen svært effektive beskyttingsstrategiar. Nevrogenese — danninga av nye nerveceller — er i ferd med å bli ein av grunnpilarane i denne beskyttinga.
Kven er dei såkalla super-aldrande menneska?
Forskarar kallar dei «super-aldrande» — det dreier seg om personar over 80 år som i hukommelsestester oppnår resultat som kan samanliknast med 50-åringar eller til og med 40-åringar. Forskarar frå Northwestern University i USA har følgt funksjonen, livsstilen og særleg hjernanes oppbygging deira i meir enn to tiår.
I det siste prosjektet analyserte eit team frå University of Chicago prøvar av hjernevev tatt ut etter frivillige deltakarar sin død frå fem grupper. Dei samanlikna unge friske vaksne, eldre personar utan kognitive forstyrringar, seniorer med lett demens, pasientar med Alzheimers sjukdom og nettopp gruppa av super-aldrande over 80 år.
Under lupa kom hippocampus — den delen av hjernen som er ansvarleg for lagring av nye minne og romleg orientering. Det er nettopp her at den prosessen som er knytt til demens og Alzheimers sjukdom startar tidlegast. Endringar i hippocampus kan legar fange opp ved hjelp av MR-skanning allereie i dei tidlege stadia av sjukdommen.
Korleis undersøkte forskarane så fine skilnader i hjernen?
Forskarane analyserte om lag 356 000 cellekjernar frå hippocampus ved hjelp av enkelcelle-sekvensering. Denne avanserte teknikken gjer det mogleg å kikke inn i genaktiviteten i individuelle celler — nesten som om ein las «bruksanvisinga» deira linje for linje.
Resultatet var overraskande. Hjernane hos dei uvanleg velfungerande seniorane produserte minst dobbelt så mange nye neuronar som hjernane hos typiske eldre personar i same alder. Skilnaden var endå meir markant samanlikna med pasientar med Alzheimers sjukdom — der var tempoet for danning av nye neuronar heile 2,5 gonger lågare.
Forskarar frå University of Chicago publiserte desse resultata i eit fagblad og understreka at hjernens evne til å fornye seg i sein alder er langt større enn det ein tidlegare hadde anteke. Funna opnar nye moglegheiter for utvikling av terapiar retta mot å bremse kognitiv tilbakegang.
Ein hjerne som fornyer seg i staden for å bremse opp
Produksjonen av nye nerveceller hos vaksne har lenge skapt strid blant nevrologar. Ein del av dei var overtydde om at hjernen etter puberteten berre arbeider med det han allereie har. Dei siste resultata etterlèt likevel ikkje mykje rom for tvil — denne prosessen går føre seg hos menneske opp til svært høg alder, og hos ei bestemt gruppe med ekstraordinær intensitet.
Forskarteamet skildrar det som ein form for «biologisk robustheit» overfor aldring. Hippocampus hos slike personar skaper ikkje berre fleire neuronar, men skapar òg gunstige vilkår for dei som hjelper dei å overleve og integrere seg i dei eksisterande cellenettverka.
Dr. Tamar Gefen frå Northwestern University, som har samarbeidd om forskinga på super-aldrande over lang tid, understrekar kor viktig det er å forstå desse mekanismane. Ifølge henne kan identifiseringa av nøkkelfaktorar føre til førebygging eller utsetjing av demensutvikling hos den vanlege befolkninga.
To celletypar som avgjer kvaliteten på hukommelsen
Nøkkelen ligg i to typar celler som sjeldan hamnar på avisframsider, trass i at dei utfører eit enormt arbeid i hjernane våre.
Astrocyttar fungerer som hjernens serviceteam. Dei leverer næringsstoff til neuronar, fjernar avfallsstoff og regulerer nivået av kjemiske stoff i omgivnadane til neuronarane. Hos dei uvanleg velfungerande seniorane arbeider desse cellene etter eit heilt anna «genetisk program» enn hos gjennomsnittlege jamgamle.
Astrocyttane i hjernane hos eksepsjonelt velfungerande menneske over 80 år fungerer som eit høgt spesialisert serviceteam — dei reagerer raskare, beskyttar betre og reparerer meir effektivt. Det sikrar at nyfødde neuronar har større sjanse for å overleve, modne og bli fullverdige delar av dei nettverka som er ansvarlege for episodisk hukommelse — altså den som gjer oss i stand til å hugse konkrete hendingar frå livet.
Den andre viktige gruppa er neuronar i hippocampus-området kalla CA1. Dei er mellom anna ansvarlege for presis henting av minne og koplinga av ny informasjon med det vi allereie ein gong har hugsa. Hos super-aldrande bevarer CA1-neuronarane ein langt betre synaptisk integritet.
Sagt enkelt — koplingane deira er tettare, meir stabile og leier signal betre. Det er litt som å samanlikne ein rask fiberoptisk samband med ein støvete, utdatert telefoninstallasjon. Kvaliteten på desse koplingane påverkar direkte hastigheita og presisjonen av informasjonsinnhenting.
Kva kan dette bety for framtidige pasientar?
Sjølv om studia primært fokuserte på eksepsjonelt velfungerande personar, er konsekvensane langt breiare. Hjernens aldring og demens utgjer eit veksande helse- og samfunnsproblem. Det er anslått at om lag 55 millionar menneske allereie lever med ulike former for demens, og at dette talet kan tredoble seg innan midten av dette hundreåret.
Om det lukkast å setje tilsvarande nevrogenese-mekanismar i gang hos typiske seniorer, kan ein vente ein saktare hukommelsessvekking og kanskje til og med ei utsetjing av utviklinga av Alzheimers sjukdom. Teamet frå Chicago planlegg fleire forskingsfasar. Forskarane ønskjer å utvikle terapiar retta mot astrocyttar og CA1-neuronar som vil prøve å kopiere det «immunologiske fingeravtrykket» observert hos eksepsjonelt velfungerande personar over 80 år.
Institusjonar som Mayo Clinic og Johns Hopkins University investerer allereie i liknande forsking. Målet er å identifisere legemiddel eller prosedyrar som kan støtte hjernens naturlege evne til fornying. Nokre eksperiment går føre seg med bruk av stamceller, andre undersøkjer innverknaden av spesifikke stoff på fremming av neuronvekst.
Ei pille for evig hukommelse? Det er for tidleg enno
Forskarane innrømmer at dei ikkje veit om auka nevrogenese er årsaka til den framifrå hukommelsen, eller berre eitt element i eit større puslespel. Det er mogleg at ein kombinasjon av fleire faktorar spelar inn:
- Gunstige arvelege gen frå familien
- Ein livsstil som støttar hjernens helse
- God kondisjon i det kardiovaskulære systemet
- Eit variert, antiinflammatorisk kosthald rikt på omega-3-feittsyrer
- Regelmessig fysisk aktivitet som symjing eller gange
- Eit aktivt sosialt liv og vedlikehald av venskap
- Intellektuelle utfordringar i form av lesing, løysing av kryssord eller innlæring av nye ferdigheiter
- Tilstrekkeleg søvn og handtering av kronisk stress
Av den grunn vil ingen terapi oppstå frå den eine dagen til den andre. Det vil ta år å forstå kva gen og kva kjemiske vegar som er ansvarlege for så intens neuronproduksjon. Forskarar frå Max Planck Institute i Tyskland og Karolinska Institute i Sverige samarbeider om kartlegging av dei komplekse genetiske faktorane som påverkar nevrogenese.
Kan vi sjølve støtte nevrogenesen i hjernen?
Sjølv om dei skildra studia primært handlar om biologi, viser stadig fleire data at livsstil markant påverkar tempoet for danning av nye neuronar i hippocampus. Det handlar ikkje berre om spektakulære laboratorieforsøk, men om daglege val.
Regelmessig aerob trening — som løping, sykling eller rask gange — aukar påviseleg nivået av faktoren BDNF (brain-derived neurotrophic factor), som fremmer veksten av nye neuronar. Eit kosthald rikt på antioksidantar frå blåbær, nøtter eller mørk sjokolade beskyttar neuronar mot oksidativt stress.
Dette vil ikkje gjere alle til super-aldrande, men det kan auke den såkalla kognitive reserven. Den inneber ein større evne for hjernen til å kompensere for skader og handtere kvardagens utfordringar — sjølv når alderen gjer sitt. Personar med høgare kognitiv reserve viser typisk symptom på demens seinare, sjølv om hjernens endringar allereie er i gang.
Kva betyr resultata frå desse studia i praksis?
For geriatrisk medisin er det eit signal om at hjernens aldring ikkje er ein einsarta og førehandsbestemt prosess. Hos ein del personar aktiverer kroppen svært effektive beskyttingsstrategiar, og nevrogenese blir ein av grunnpilarane i denne beskyttinga. Legar kan tilrå pasientar konkrete tiltak for å støtte hjernens helse på grunnlag av vitskapleg dokumentasjon.
For den vanlege lesaren er det ei oppmuntring til å sjå på hjernen som eit vev som kan trenast og beskyttast gjennom heile livet. Høg mental aktivitet i midten av livet, omsorg for hjarte og blodårer samt unngåing av kronisk stress — alt dette kan samverke med dei mekanismane som er skildra hos eksepsjonelt velfungerande seniorer og skape ein kumulativ effekt.
Forskarar har berre så vidt byrja å forstå kva som presist skjer i hjernane hos menneske med ein uvanleg god hukommelse etter det 80. leveåret. Allereie no er det likevel klart at nøkkelen ikkje er å stoppe tida, men ei konstant fornying og ombygging av nevronale nettverk. Og det opnar ei heilt ny betrakting av alderdommen — meir aktiv, meir sjølvstendig og intellektuelt meir kapabel enn vi tidlegare antok. Kanskje er det nettopp desse erkjenningane som vil hjelpe framtidige generasjonar av seniorer til å nyte dei seinare åra med eit klart sinn og ei velbevart hukommelse.
