Kva skjuler seg i dei tidlege minna?
Psykologar peikar i aukande grad på ei overraskande kjelde til skilnaden mellom korleis menneske har det som vaksne. Det viser seg at nøkkelen ligg gøymd i to svært spesifikke typar minne frå dei tidlege barneåra.
Nye analysar av hukommelsesforsking slår fast at det som festar seg i medvitet dei første leveåra, slett ikkje forsvinn sporløyst. Desse to typane minne dukkar hyppigast opp hos menneske som som vaksne opplever seg sjølve som både psykisk og fysisk sunnare. Og det handlar korkje om eksotiske feriereiser eller spektakulære prestasjonar.
Hukommelse formar meir enn fortida
Hukommelsen er ikkje berre eit arkiv over hendingar. Ho formar måten vi ser andre menneske, oss sjølve og våre framtidige moglegheiter på. Forskinga har stadfesta noko som mange terapeutar har observert i årevis: måten vi fortel vår eigen barndom på heng saman med korleis vi som vaksne handterer kjensler, stress og relasjonar — anten vi er i trettiåra, førtiåra eller sekstitåra.
Hjernen vender stadig tilbake til tidlegare erfaringar for å rettleie reaksjonane våre i notida. Kan vi hugse situasjonar der nokon tok seg av oss, er vi langt betre rusta til å vente at menneske generelt er imøtekommande. Dominerer derimot kulde og avstand i hukommelsen, er det lettare å vente kritikk eller likesæle frå omgjevnadene.
Kva undersøkte forskarane nøyaktig
Den omtalte analysen vart publisert i tidsskriftet Health Psychology i 2018. Eit team leidd av psykologen William J. Chopik fokuserte på data frå meir enn 22.000 personar. Forskarane spurde vaksne om korleis dei hugsa barndommen sin, og samanlikna deretter svara med deltakarane sin aktuelle helsetilstand og generelle trivsel.
Undersøkinga stadfesta at måten vi rekonstruerer dei første leveåra våre på, påverkar motstandskrafta vår mot stress og evna til å byggje sunne relasjonar. Menneske med positive barndomsminne viste lågare førekomst av depressive symptom og vurderte oftare helsa si som god eller svært god.
Forskarane understreka at positive barndomsminne kan:
- redusere stressnivået i vaksenlivet
- styrkje kjensla av tryggleik og sjølvverd
- gjere det lettare å ta sunnare livsstilsval
- verne mot vedvarande humørsvingingar
- betre kvaliteten på mellommenneskelege relasjonar
- støtte evna til å be om hjelp i vanskelege stunder
Dette tyder ikkje at eit barn med ei vanskeleg fortid er dømt til å lide. Forskinga talar heller om ein større eller mindre sannsynlegheit for bestemte utfordringar i vaksenlivet.
Dei to typane minne som lukkeleg vaksne ber på
I analysen av den store respondentgruppa trådde eitt motiv tydeleg fram: personar som hugsa mora si som tydeleg kjærleg, oppgav oftare betre trivsel som vaksne. Dei snakka sjeldnare om symptom på depresjon og skildra hyppigare helsa si som god eller svært god.
Det dreidde seg om kvardagslege, heilt vanlege scener: eit klem, trøyst, interesse for kva som gjekk føre seg inni hovudet på barnet. Små gester som med åra skapar ei indre overtyding: eg er viktig, nokon ser og høyrer meg.
Forskarane framhevar at i den generasjonen som vart undersøkt, var det primært mødrer som tok seg av rolla som den primære omsorgspersonen — difor er det dei som kjem fram i resultata. I dag kan ein far eller ein annan nær vaksen spele ei tilsvarande rolle.
Vaksne som ber denne forma for ømheit med seg i hukommelsen, finn det generelt lettare å be om hjelp, skammar seg ikkje over kjenslene sine og handterer spenningar betre. Det tyder at dei sjeldnare grip til destruktive meistringsstrategiar som alkoholmisbruk eller kronisk overarbeid.
Minnet om ekte støtte i vanskelege augneblikk
Den andre typen minne som var sterkt knytt til seinare trivsel, var situasjonar der barnet fekk reell støtte. Det kan dreie seg om hjelp med leksene, ein roleg samtale etter ein konflikt, nærvær under sjukdom eller felles problemløysing når noko gjekk gale.
Dei undersøkte personane som bar biletet av slike scener med seg, oppgav i langt høgare grad betre psykisk og fysisk form i eldre alder — sjølv tiår etter den første målinga. Resultata tyder på at minnet om støtte i barndommen kan føreseie betre helse også i midtalderen og sein vaksen alder. Effekten forsvinn ikkje med tida.
Støtte handlar ikkje berre om å imøtekome alle ynskjer. Det avgjerande er at barnet ikkje vert ståande åleine med ei utfordring. Det har ein ved sida si som hjelper med å setje ord på kjensler, leitar etter løysingar og sender signalet: vi klarer dette, eg er på di side. Denne erfaringa overførast sidan til korleis den vaksne handterer seg sjølv i kriser.
Ein person som hugsar å ha vore omringa av omsorg, tolkar som vaksen ofte andre si åtferd annleis. Når partnaren kjem for seint til eit møte, vert det ikkje automatisk anteke vonde hensikter. Når sjefen hever stemma, vert det ikkje straks konkludert med at ein er verdilaus og kjem til å bli oppsagt.
Kva om barndommen din ikkje var lett
Forskingsresultata skildrar tendensar — ikkje dommar. Eit menneske er ikkje fastfrose i éin versjon av seg sjølv berre fordi starten var tung. Hukommelsen er òg plastisk: vi kan fortelje vår eigen historie på ein ny måte og finne fram til augneblikk vi til no har oversett.
Noko av det som kan hjelpe er til dømes:
- psykoterapi med fokus på barndom og tilknyting
- dagbokskriving der ein vender tilbake til scener frå fortida
- å leite etter menneske i hukommelsen som — om enn kortvarig — stod på eins side: lærarar, besteforeldre, trenarар, familievenner
- å byggje nye trygge relasjonar i vaksenlivet som gradvis overskriv tidlegare erfaringar
- å arbeide med ein traumespesialisert terapeut
- deltaking i støttegrupper
For mange menneske er eit viktig steg å setje ord på kva dei ikkje fekk. Berre det å erkjenne: det var ingen ved sida mi då eg hadde bruk for det, kan vere smertefullt — men det skapar samstundes indre orden og hjelper med å slutte å skulde seg sjølv for eigne reaksjonar.
Korleis du i dag kan gi eit barn minne som ber frukter
Frå ein foreldres eller omsorgspersons perspektiv er denne kunnskapen særs verdifull. Det krev korkje eit perfekt heim eller endelause aktivitetar. Det er heller to kvardagspraksisар som teiknar seg ut frå forskinga.
Reager på behovet for nærheit — eit klem, eit blikk i augo, merksam lytting når barnet fortel noko tilsynelatande kvardagsleg. Ver til stades i krisa — i staden for å løyse alt, hjelp med å setje namn på kjenslene og finne løysingar: eg ser at dette er vanskeleg for deg, lat oss tenkje over det saman.
Av slike scener oppstår det om nokre år minne som fungerer som eit indre anker. Barnet — allereie som vaksen — vil i tankane kunne røre ved desse bileta og kjenne at det ikkje er åleine, sjølv om ingen reelt befinn seg i nærleiken.
Psykologien understrekar i aukande grad at lukke ikkje utelukkande er eit spørsmål om positiv tenking. Ho er òg resultatet av korleis relasjonane frå livets første år er innskrivne i oss. Den gode nyhenda er at foreldre til dagens born så vel som vaksne som framleis arbeider med barndommen sin, framleis har stor innverknad på kva minne som vert lagra for framtida. Det er verdt å spørje seg sjølv: kva minne ynskjer du å skape?
