Ein frisk morgon, ein jordhaug – og så startar det
Nylagd plen, nøye klypt og velstelt – og så dukkar det plutseleg opp ein liten jordvulkan midt i hagen ein morgon. Slik startar historia for mange hageeigarar som no leitar etter den mest skånsame løysinga på muldvarpproblemet.
Dei fleste ønskjer i dag å handtera muldvarpar så skånsomt som mogleg og driva dei bort på ein human måte. Målet er å få dyret til sjølv å finna seg eit anna bumiljø – ikkje å drepa det eller pina det.
Kvifor ein muldvarp i hagen ikkje alltid er ei katastrofe
Muldvarpen et korkje planterøter eller gras. Det han jagar etter er meitemarkar, larvar og insektlarvar, som kan gjera stor skade i hagen. Problemet er at muldvarphaugar øydelegg utsjånaden til plenen, og dei innsokne stadene kan vera farlege – særleg for springande born eller eldre menneske.
Muldvarpen er faktisk ein alliert for hagedyrkaren i kampen mot jordskadedyr, men skuddane hans kan øydelegga effekten av ein perfekt plen. Den fornuftige tilnærminga er difor å avgrensa tilstadeveringa hans i dei mest representive delane av hagen og leia dyret mot mindre sårbare område – framfor å ta livet av det.
Ekspertar innan hagebruk er samde om at muldvarpar luftar jorda og blandar laga i ho. Dei hjelper òg med å redusera talet på oldenborrelarvar og andre skadelege biller. Nokre muldvarphaugar i året langs kanten av tomta er inga tragedie – det er eit teikn på at jorda lever.
Sterke lukter: kva du kan leggja i muldvarpehaugen for å driva dyret bort
Muldvarpar har ein uvanleg finsam luktesans og toler ikkje lukta av rovdyr eller intense, skarpe aromar. Dette kan du nytta til din fordel utan å skada dei.
Det enklaste heimelaga trikset er å bruka hundehår. Kast ikkje håret neste gong du børstar hunden din. Ta heller forsiktig bort det øvste jordlaget frå muldvarpehaugen til du ser holet som fører ned til gangen. Legg ein liten håndfull hår nedi – men trykk det ikkje voldsomt ned. Dekk opninga til med jord att utan å trampa ho fast, slik at lukta kan spreia seg.
For muldvarpen er dette eit tydeleg signal om at eit potensielt rovdyr er i nærleiken – anten det er ein hund, ein rev eller ein ilder. Dyret bestemmer seg ofte for å flytta tunnelane sine til ein rolegare stad. Metoden verkar takka vere den instinktive frykta for rovdyr.
Kvitlauk, kaffigrut og kjøkkenbaserte blandingar som fråstøyter muldvarpar
Mange hageeigarar svergar til ei enkel blanding frå kjøkkenet. Pulverisert kvitlauk eller finhakka fedd kombinert med tørka kaffigrut – tørka for å unngå rask muggdanning – utgjer ein effektiv kombinasjon.
Denne blandinga hellast ned i dei opne gangane på same måte som håret. Kvitlauken gjev frå seg ei intens lukt, og kaffigruten hjelper med å spreia ho djupt inn i tunnelsystemet. I praksis er resultatet avhengig av regelmessigheit: lukta verkar i nokre dagar, så det er lurt å gjenta heile prosessen kvar veke eller to, til nye muldvarphaugar sluttar å dukka opp.
Nokon tilset òg sitrusskall eller sterkt duftande urter til dei heimlege metodane. Det viktige er å ikkje tilføra aggressiv kjemi ned i jorda, noko som kan skada plantar eller husdyr.
Andre effektive fråstøytande middel inkluderer:
- naftalin eller kamfer i små mengder
- kvitlauksfedd stukke direkte ned i jorda rundt muldvarpehaugane
- eddik blanda med vatn og helt ned i tunnelane
- pepper eller chilipulver blanda med jord
- fiskekoking eller fiskrestar lagde i gangane
- menneskjeleg sveitte på ein klut plassert i tunnelen
- eteriske oljer frå mynte, eukalyptus eller lavendel dryppa på stoffbitar
Plantar som muldvarpen helst unngår
Viss muldvarphaugar jamleg dukkar opp ved plenen eller bedet, kan det løna seg å skapa ein naturleg barriere av plantar som vert rekna som «ubehagelige» for muldvarpen. Denne løysinga krev litt tid, men verknaden er langvarig og estetisk tiltalande.
Blant dei oftast anbefalte muldvarpeavvisande plantane finn vi keisarkrona – ei iaugefallande fleirårig plante med ein kraftig løklukt. Påskeliljer og hyasintar er populære vårblomstrar der løkane ikkje fell i smak hos muldvarpen. Lauk og gresslauk har vist seg effektive ved grønsaksbed og i kantbeplantningar.
Hyllebusk fungerer både som busk og som råmateriale til å laga avkok. Ranunkel, folkleg kalla «muldvarpurta» av hageeigarar, er ei plante med kraftig verknad på jordbusette dyr. Desse planteslaga settast langs kanten av plenen, langs gjerde, ved stiar og rundt om bed.
Dei dannar ei usynleg grense som muldvarpen normalt ikkje ønskjer å grava gjennom. Forskarar frå hagebruksfakultet ved universiteta stadfester at visse plantar inneheld stoff som muldvarpar instinktivt oppfattar som ei åtvaring.
Hyllebæravkok og andre flytande «hindringar»
Hageeigarar likar òg å laga gjødselsaft av blad frå hyllebusk. Oppskrifta er enkel. Mål om lag eit kilo friske blad og unge skot frå hylletreet. Hell ti liter vatn over dei – helst regnvatn.
La det trekka i nokre dagar til væska begynner å lukta kraftig. Fortynnast om nødvendig, og hell ein del av løysinga ned i muldvarpegangane og rundt om dei stadene der haugane dukkar opp. Lukta av denne blandinga er litt ubehageleg for menneske, men for muldvarpen er ho ofte uuthaldeleg.
Det er best å utføra behandlinga på ein regnfri dag, slik at verknaden varer lengre. Plantebarrierane er den mest skånsame løysinga: dei skader ikkje dyret og hjelper samstundes med å halda muldvarpar unna dei delane av hagen som betyr mest for deg.
Nokre hageeigarar nyttar òg avkok av paprika, chili eller sennep. Det er viktig å bruka dei regelmessig, sidan regn og vatning reduserer verknaden deira.
Vibrasjonar og lydar i jorda: teknologi i hagens teneste
Muldvarpar er ikkje berre svært følsame for luktar – dei reagerer òg kraftig på jordrystingar. Difor reagerer dei på fottrinn som nærmar seg, eller på graving med ei spade. Denne mekanismen vert utnytta av ulike fråstøytingseiningar.
I hagesenter kan du kjøpa metallsonder eller plastpinner som stikkast ned i jorda. Dei mest populære typane er solardrivne fråstøytarar med ein vibrasjonsmotor innvendig, batteridrivne pipeeiningar som sender ut underjordiske tonar i varierande intervall, og mekaniske vindmøller som overfører vindrørsla til ein stav gravd djupt ned i jorda.
Produsentar forsikrar om at muldvarpar etter nokre veker med jamleg drift flyttar gangane sine bort frå det området einingane dekkjer. I praksis er meiningar delte: i nokre hagar er verknaden tydeleg, i andre nesten umerkjeleg.
Kvifor resultata kan variera
Effektiviteten til slike metodar vert påverka av fleire faktorar: jordtype, fukt, tal på einingar og måten dei er plasserte på. I tung jord spreier vibrasjonar seg annleis enn i lett, sandig jord. Er hagen stor, er éin einskild fråstøytar heilt klart ikkje nok.
Dersom muldvarpen framleis gravar på same stad etter to til tre veker, kan det løna seg å flytta eininga eller tilføya fleire – i staden for å avskriva teknologien som heilt ubrukbar. Dyrevernekspertar tilrår å kombinera ulike metodar for å oppnå dei beste resultata.
Biologar åtvarar om at muldvarpar har eit komplekst tunnelnett og raskt kan tilpassa seg endringar. Tolmod og ein systematisk tilnærming gjev difor betre resultat enn einskildståande innsatsar.
Slik kombinerer du fleire metodar i same hage
Dei beste resultata vert typisk oppnådde ved å kombinera fleire enkle framgangsmåtar framfor å satsa på eitt «mirakuløst» middel. Du kan til dømes anlegga eit belte av fråstøytande plantar langs gjerdet, bruka kvitlauk, kaffigrut eller hundehår ved nye muldvarphaugar, og setja ned vibrerende fråstøytarar dei stadene som er særleg sårbare – som den representive plenen ved terrassen.
Ein slik kombinasjon gjer at muldvarpen gradvis får færre og færre grunnar til å vitja bestemte delar av hagen og med tida rører seg mot nærliggande opne areal, skogkantar eller markkantar. Hagekonsulentane stadfester at ein heilskapsorientert tilnærming fungerer betre enn isolerte metodar.
Det er verdt å hugsa at nokre muldvarphaugar i året i ein avsides del av tomta ikkje er noka tragedie – det er eit teikn på at jorda er levande. Muldvarpen luftar og blandar jordlaga og er med på å redusera bestanden av oldenborrelarvar og andre skadedyr. I staden for total krig er det betre å definera «innflytelsessoner» og styra situasjonen, slik at hagen vert halden velstelt medan naturen har sin plass rett utanfor.
