Generasjon Z gjer det dårlegare i hukommelses- og merksemds­testar enn foreldra sine

Hundre år med framgang er brått snudd

I over hundre år klarte kvar ny generasjon seg betre i kognitive testar enn den føregåande. No er den trenden broten for første gong sidan slutten av 1800-talet — og på ein måte som får forskarar til å slå alarm.

Nye data frå internasjonale undersøkingar viser at tenåringar frå Generasjon Z oppnår lågare resultat i målingar av hukommelse, merksemd og logisk tenking enn foreldra deira gjorde i same alder. Forskarane er tydelege: vi ser for første gong på over hundre år eit markant fall i heile ein generasjons kognitive evner.

Flynn-effekten: kva han er, og kvifor han no vaklar

Psykologar har i tiår følgt eit fenomen kalla Flynn-effekten — den systematiske auken i resultat frå intelligenstesar i utvikla land. Frå slutten av 1800-talet og fram til tidleg 2010-tal oppnådde kvar ny generasjon i snitt om lag tre IQ-poeng meir enn den føregåande.

Framgangen viste seg ikkje berre i samla IQ-skår, men òg i konkrete område: arbeidshukommelse, abstrakt resonnemeng og evna til å halde merksemda over tid. I over hundre år peika kurva uavbrote oppover — heilt utan nemneverdig tilbakefall.

Det var ikkje genane som stod bak denne framgangen, men omgjevnadene. Utbreiing av utdanning, betre kosthald i barndommen, sunnare buforhold, mindre eksponering for visse giftstoff og eit stadig meir komplekst kognitivt miljø drog resultata oppover. Psykologen James Flynn, som skildra fenomenet grundig, synte på store datamateriale at genetikk ikkje kan forklare desse endringane. Arv endrar seg ikkje i det tempoet. Det gjer derimot levemåte, arbeid og utdanning.

Kva skjedde med resultata til unge etter 2010

Rundt 2010 byrja det å dukke opp noko i dataa som ikkje hadde vore der tidlegare: resultata slutta å stige og fall markant i ei rekkje land. Det var nevrovitskapsmannen Jared Cooney Horvath som la fram dette for den amerikanske Kongressen.

Ifølgje dei framlagde analysane gjer unge vaksne frå Generasjon Z det dårlegare enn jamaldra frå berre nokre få år tidlegare — særleg på tre område:

• Arbeidshukommelse — dei har vanskelegare for å halde på informasjon og bruke han aktivt
• Abstrakt tenking — dei strevar meir med oppgåver som krev symbolsk resonnemeng og konklusjonstrekking
• Merksemdsuthald — større tendens til å bli distrahert og problem med langvarig konsentrasjon

Dette biletet vert stadfest av dei internasjonale PISA-undersøkingane gjennomførte av OECD. I 2022-utgåva oppnådde femtenåringar lågare resultat i matematikk, naturfag og leseforståing enn jamaldra frå tidleg 2010-tal. Tilbakegangen er synleg både i Europa og Nord-Amerika.

Data frå Northwestern University viser i detalj kvar falla er tydelegast. Det er langtidshukommelsen, arbeidshukommelsen og evna til å halde merksemda som har falt mest. Det einaste lyspunktet er ei svak betring i oppgåver med symbol og grafiske mønster — noko forskarar set i samanheng med dagleg omgang med ikon, grafar og spel.

Kan skjermar skade unge hjerner

Kva kan ha stoppa — og til og med snudd — Flynn-effekten? Horvath peiker særleg på den kraftige auken i tid brukt framfor skjermar. Tenåringar frå Generasjon Z brukar i snitt åtte timar om dagen på digitale einingar — det svarar til nær halvparten av den vakne tida deira.

Skjermtida byrja tidsmessig å samanfalle nøyaktig med det augneblinket dei kognitive resultata slutta å stige og i mange land byrja å falle. Dette handlar ikkje berre om heimeunderhaldning. Digitaliseringa av skulen har vore ei enorm omvelting. I USA åleine vart det brukt tusenvis av milliardar kroner på berbare datamaskinar og nettbrett til elevar som erstatta papirbøker og klassiske skulehefter.

Kritikarane meiner dette skiftet har vist seg å vere eit tveegga sverd. På den eine sida gjorde det tilgang til lærestoff enklare. På den andre sida fortrenga det praksisar som i tiår hadde støtta hukommelse og konsentrasjon: handskriving, roleg lesing av lengre tekstar og oppgåveløysing på papir framfor i eit blinkande nettlesarvindauge.

Nordiske utdanningsmyndigheiter understrekar at skjermlesing fremjar overflatisk gjennomgang av innhald og i mindre grad bidreg til varig hukommelse. Unge hoppar mellom vindauge, appar og sosiale medium, noko som ikkje gjev hjernen høve til å skape stabile koplingar mellom informasjonar.

Skandinavia sender papirbøkene tilbake til klasserommet

Dei nordiske landa, der digitaliseringa av skulane hadde gått særleg langt, reagerte raskast på desse signala. Den svenske regjeringa meddelte at nettbrett gradvis vert trekte tilbake frå undervisninga på dei lågaste klassetrinna. Elevane skal vende tilbake til papirbøker og klassiske øvingar.

Avgjerdsmakarane gøymer ikkje årsaka: sidan skjermane overtok klasseromma, har undervisningsresultata byrja å falle. Danmark og Noreg følgjer same veg. Land som var mellom dei første til å satse på digital undervisning, nærmar seg no ei tilbakevending til enkle reiskapar: papir, blyant og bok.

I desse utdanningssystema spelar handskriving ei stadig større rolle — kursivskrift og notatskriving er att på timeplanen. Samstundes vert skjermtida i timane avgrensa, sjølv når det gjeld utdanningsappar. Prioriteten er djupare informasjonsbearbeiding framfor rask veksling mellom vindauge. Utdanningsministeria i Oslo og København legg vekt på nødvendigheita av å vende tilbake til metodar med dokumentert langsiktig effekt.

Forskarar registrerer aukande sjølvtillit midt i fallande resultat

Det som er særleg påfallande, er at fallet i evner følgjer med ein heilt motsett tendens i sjølvvurdering. Horvath påpeiker at representantar for Generasjon Z oppgjev høgare tillit til eigne kognitive ferdigheiter enn eldre kollegar — sjølv om testresultata seier det stikk motsette.

Kjelda til denne sikkerleikskjkjensla kan vere den lette tilgangen til informasjon. Nokre klikk i ein søkjemotor, og svaret på nesten kva som helst spørsmål er innan rekkevidde. Unge kan difor ha ei kjensle av å vite noko, fordi dei augneblinkeleg kan finne det fram. Men det er ikkje det same som reell meistring av eit stoff eller evna til å tenkje logisk utan hjelp frå telefonen.

Undersøkingar frå Northwestern University viser presist kvar falla er tydelegast. Dei største tilbakegangane er å finne på desse områda:

• Langtidshukommelse — dårlegare evne til å halde på informasjon over tid
• Arbeidshukommelse — problem med å halde data i tankane under oppgåveløysing
• Merksemdsuthald — kortare periode der ein klarer å halde konsentrasjonen
• Ordflyt — avgrensa ordforråd og langsommere framkalling av uttrykk
• Logisk resonnemeng — svakare evne til å skape kausale samanhengar
• Romleg orientering — dårlegare førestellingsevne ved manipulering av tredimensjonale objekt

Det einaste lyspunktet er ei svak betring i gjenkjenning av grafiske mønster og symbol. Forskarar frå Massachusetts Institute of Technology set dette i samanheng med hyppig bruk av appar, spel og digitale grensesnitt.

Kva foreldre og skular kan gjere allereie no

Om den nedåtgåande trenden vert stadfest i fleire studiar, vil konsekvensane rekke langt ut over statistikkane. Svakare kognitive evner betyr dårlegare meistring av pensum, større stress på skulen og på lengre sikt lågare produktivitet i arbeidslivet.

Foreldre og lærarar kan i praksis gjere fleire ting framfor å vente passivt på neste rapport. Dei viktigaste retningane som nevrovitskapsfolk og psykologar trekkjer fram, er mellom anna:

• Avgrensing av skjermtid — særleg om kvelden og under lekselesing
• Styrking av lesing av lengre tekstar på papir framfor korte innlegg på nettet
• Tilbakevending til handskriving — notat, samandrag og eigne hugselister frå pensum
• Opplæring av born i å konsentrere seg om éi oppgåve om gongen framfor konstant å veksle
• Felles samtalar om kva barnet les og ser, slik at analyse og konklusjonstrekking vert trena
• Regelmessige pausar frå digitale einingar i løpet av dagen
• Støtte til spel og aktivitetar som krev vedvarande merksemd og strategisk planlegging
• Lesing av klassiske bøker framfor berre korte artiklar og videoar

Det viktige er at desse tiltaka ikkje er radikale. Forskarar frå University of Cambridge understrekar at det handlar om fornuftig balanse snarare enn eit totalt teknologiforbod. Smarttelefon og nettbrett kan vere nyttige reiskapar, så lenge bruken ikkje fortrengjer dei aktivitetane som er nødvendige for sunn hjerneutvikling.

Kvifor penn, papir og stillheit framleis verkar best

For mange vaksne kan dette høyrast ut som eit steg tilbake i tida. Nevrovitskapen forklarer likevel kvifor enkle reiskapar framleis har enorm kraft. Handskriving aktiverer fleire område av hjernen enn tastetrykk. Det tvingar ein til å velje ut innhald, bearbeide det med eigne ord og byggje opp koplingar.

Lesing på papir går oftast føre seg i eit rolegare tempo enn rulling på ein skjerm. Hjernen får meir tid til å skape dei koplingane som dannar grunnlaget for varig hukommelse. Lengre tekstar krev vedvarande merksemd — ein muskel som lett vert svekt om han ikkje vert trena regelmessig. Nevrologar frå Johns Hopkins University har dokumentert at studentar som skriv notat for hand, hugsar markant meir frå ei forelesing enn dei som skriv på berbar datamaskin.

Kan fallet i kognitive evner framleis snu? Flynn-effekten oppstod som følgje av endringar i omgjevnadene, så ingenting er til hinder for at ytterlegare endringar igjen kan betre resultata. Det handlar ikkje om å avvise teknologi fullstendig, men om medvite å utforme bruken av han. Ein skjerm kan støtte læring når han vert brukt til djuptgåande arbeid — og ikkje til konstant hopping mellom impulsar.