Ein liten kostendring kan kanskje verne hjernen i alderdomen
Befolkninga vert eldre og eldre, og hukommelsesvanskar råkar eit stadig aukande tal på eldre menneske over heile verda. Nye data frå Japan tyder på at ei beskjeden endring i kosten kan spele ei rolle i å verne hjernen når vi vert eldre.
Demens, inkludert Alzheimers sjukdom, er i ferd med å bli ei av vår tids mest alvorlege helseutfordringar. Meir enn 50 millionar menneske på verdsbasis lever med denne diagnosen, og innan midten av dette hundreåret kan dette talet tredoble seg. Helsesystema slit allereie i dag med å halde tritt med utviklinga.
Japan – eit laboratorium for framtida
Japan er ein av dei raskast aldrande nasjonane på jorda og fungerer nærast som eit framtidslaboratorium. Heile 12,3 prosent av japanarar over 65 år lid av demens. Sidan det manglar effektiv behandling, rettar forskarane blikket i aukande grad mot livsstilsfaktorar – rørsle, søvn og ikkje minst kosthald.
Forskarar frå fleire japanske vitskaplege senter analyserte data frå nærare åtte tusen eldre og fann at dei personane som jamleg åt ost, sjeldnare utvikla demens. Det handlar om regelmessig inntak av ost i kosten – og det til og med i små mengder.
Korleis såg undersøkinga ut som koplar ostinntak til hukommelse?
Analysen omfatta 7 914 personar i alderen 65 år og eldre som budde i eigne heimar og enno ikkje var vurderte til å ha behov for langtidspleie. Dataa stammar frå programmet JAGES, som følgjer helse og funksjonsevne hjå eldre japanarar.
Deltakarane vart delte inn i to grupper. Den første gruppa besto av eldre som åt ost minst éin gong i veka. Den andre gruppa var eldre som opplyste at dei ikkje åt ost i det heile.
For å gjere samanlikninga meiningsfull sørgde forskarane for at dei to gruppene var så like som mogleg med omsyn til alder, kjønn, utdanning, inntekt, generell helse og sjølvstende i daglege aktivitetar. Dei nytta ein avansert statistisk metode for å jamne ut skilnadene mellom deltakarane.
I om lag tre år følgde dei kva deltakarar som fekk ein offisiell demensdiagnose innanfor ramma av Japans pleieforsikriingssystem – ein vanleg måleeining i Japan.
Skilnaden verkar liten, men er statistisk tydeleg
Skilnaden kan verke beskjeden, men omrekna til relativ risiko svarar det til ein 24 prosents reduksjon i sannsynet for å utvikle demens hjå dei som åt ost. Då forskarane la til det samla kosthaldsmønsteret i analysane – til dømes inntak av grønsaker, frukt og fisk – vart effekten noko svakare, men framleis merkbar: om lag 21 prosent.
Forskarane understrekar at undersøkinga viser ein samanheng, ikkje eit bevist årsaksforhold. Likevel er skilnaden så tydeleg at han kallar på vidare undersøkingar. Resultata frå Japan kan ikkje overførast direkte til Noreg, der ost – særleg gul og mjuk ost – ofte dukkar opp på bordet.
Ifølgje dei japanske dataa valde dei osteforbrukande personane også oftare andre matvarer knytte til betre helse i alderdomen: frukt, grønsaker, kjøt og fisk. Det samla biletet minna meir om eit variert kosthald med fleire av dei næringsstoffa hjernen treng.
Kva er det i osten som hjernen drar nytte av?
Forskarane peiker på fleire mekanismar som kan forklare den verneeffekten osten har på nervesystemet. Det er i stor grad snakk om hypotesar, men dei passar godt inn i det som allereie er kjent om kosthald og hjernefunksjon.
Ost – særleg lagra ost – er ein av dei viktigaste kjeldene til vitamin K2. Dette feitløyselege stoffet påverkar kalsiumomsetjinga og elastisiteten i blodårane. Problem med blodårane, som høgt blodtrykk eller åreforkalking, aukar risikoen for demens, særleg vaskulær demens.
Vitamin K2 hjelper med å avgrense kalkavleiringar i blodåreveggen. Sunnare blodårer tyder betre blodsirkulasjon i hjernen. Det er mogleg at ost takka vere K2 indirekte støttar dei kognitive funksjonane ved å bremse prosessane som skadar hjernens fine blodårer.
Osteprodukt leverer dessutan ein solid porsjon protein og viktige aminosyrer. Nerveceller treng desse til korrekt funksjon, danning av nevrotransmittar og reparasjon av skadar. Under modning av ost vert det òg danna såkalla bioaktive peptid, som kan ha antiinflammatoriske og antioksidative eigenskapar.
Tarmfloraen og samanhengen mellom tarm og hjerne
Stadig fleire studiar koplar samansetjinga av tarmens bakterieflora til hjernens funksjon. Ei forstyrra tarmflora vert mellom anna observert hjå personar med Alzheimers sjukdom. Fermentert ost, som klassiske muggosttypar, kan vere ei kjelde til probiotiske bakteriar som regulerer den såkalla tarm-hjerne-aksen.
Eit interessant detalj: i den analyserte undersøkinga åt heile 82,7 prosent av deltakarane primært smelteost, som inneheld færre naturlege bakteriekulturear og ein del bioaktive bestanddelar. Berre 7,8 prosent valde kvitmuggostar. Den vernande effekten synte seg likevel.
Det kan tyde på at det er fleire mindre faktorar i spel – det treng ikkje utelukkande handle om det probiotiske aspektet ved fermentering. Sjølv osteprodukt av lågare mikrobiologisk kvalitet kan gi ein viss fordel for hjernen, dersom dei inngår i eit breiare og relativt balansert kosthald.
I praksis var mengdene moderate. Spørjeskjemaene synte at 72,1 prosent av dei osteforbrukande personane åt det éin eller to gonger i veka. Vi snakkar altså om ein beskjeden porsjon – ikkje om dagleg overinntak av brødskiver med eit tjukt lag gul ost.
Ost som ein del av livsstilen, ikkje som eit vidundermiddel
Undersøkinga synte òg at denne gruppa eldre klarte seg betre i såkalla komplekse kvardagsaktivitetar: innkjøp, måltidsplanlegging og økonomi. Dei rapporterte sjeldnare om hukommelsesklagomål. Det er difor mogleg at dei allereie ved studiestart befann seg i ein noko betre helsetilstand, som statistikken ikkje fullt ut kunne ta omsyn til.
Forskarane skildrar ope analysens svakheiter, noko som gjer det mogleg å sjå resultata med eit kritisk blikk. Ost var berre nemnt éin stad i spørjeskjemaet, ved studiestart. Det er uvisst om deltakarane sidan endra vanane sine. Det vart ikkje samla inn presise data om porsjonsstorleikar, så det er vanskeleg å snakke om ein optimal dose.
Demensdata kom frå administrative dokument og ikkje frå fullstendige nevrologiske undersøkingar, noko som gjer det vanskeleg å skilje mellom sjukdomstypar. Genetiske faktorar vart ikkje tekne med i reknestykket – til dømes førekomst av APOE-varianten knytt til høg Alzheimer-risiko. Den japanske konteksten er dessutan spesifikk – det gjennomsnittlege årlege ostinntaket der er fleire gonger lågare enn i mange europeiske land.
Er det verdt å ete meir ost for hjernens skuld?
Konklusjonane frå den japanske undersøkinga oppmodar ikkje til tankelaust å ete store mengder ost utan avgrensing. Osteprodukt inneheld mykje metta feitt og salt, og ernæringsekspertar har i årevis tilrådd måtehald. På den andre sida gir fullstendig utelating av frykt for kolesterol heller ikkje alltid meining, særleg når porsjonen er liten og resten av kosthaldet byggjer på grønsaker, frukt og fullkornsprodukt.
I praksis kan ein vurdere ein enkel strategi: ei lita mengd god ost eit par gonger i veka, innarbeidd i måltida i staden for sterkt bearbeidde påleggsvariar eller salte snacksar. Kombinert med rørsle, blodtrykkskontroll, avgrensing av røyking og alkohol kan det utgjere ein ganske fornuftig samla innsats for hukommelsen etter ein er blitt seksti.
Det er òg verdt å merke seg at hjernen elskar variasjon. Forsking viser at kosthaldsmønster nær middelhavskosthaldet og den såkalla MIND-modellen er gunstige for dei kognitive funksjonane: mykje grøne grønsaker, blåbær, nøtter, olivenolje, fisk, belgvekstar og dertil ei moderat mengd mjølkeprodukt inkludert ost. Ost kan vere eitt element i dette puslespelet, men erstattar ikkje rørsle, søvn eller sosial kontakt.
Når vi allereie ved eit så lågt utgangspunkt for ostinntak i Japan ser ein om enn beskjeden effekt, kan framtidige studiar i land med ein større ostetradisjon gi svært konkrete retningslinjer – både for osttypen og porsjonsstorleiken. Inntil vidare er det mest fornuftige å sjå resultata frå Japan som ei oppmoding til eit balansert kosthald, der litt ost ikkje er eit problem – og for hjernen kanskje til og med kan vise seg å vere ein alliert.
