Ein gjennomtenkt kombinasjon av langblomstrande stauder held hagen fargerik frå juni til november
Med dei rette staudene kan du halde hagen fylt med fargar frå juni heilt til november. Dei beste artane krev dessutan langt mindre stell enn sårbare einårige blomster.
Eit typisk bed ser imponerande ut i to til tre veker – og fell deretter brått saman. Stauder med lang blomstringsperiode løyser nettopp dette problemet. Dei dannar nye knopper månad etter månad, så bedet aldri går gjennom ei kjedeleg periode.
Langblomstrande stauder kombinerer tre ting på ein gong: lang sesong med blomster, låge stellkrav og enorm verdi for bier, humler og sommarfuglar. Mange av desse plantane overvintrar fint i jorda og vaknar om våren utan særleg hjelp. Nokre enkle tiltak held: rett vekseplass, rett jordtype og av og til fjerning av avblomstra blomsterstander.
I norske hagar har desse hardføre skjønnheitene vorte stadig meir populære, nettopp fordi dei sparer tid og arbeid. Planlegg beplantinga skikkeleg éin gong, og hagen løner deg med eit nesten uavbrote fargeskodd og konstant summing frå bestøvarar.
Coreopsis grandiflora – gul sky frå juni til november
Storblomstra skjønauge (Coreopsis grandiflora) dukkar opp stadig oftare i hagar. Sorten Early Sunrise er kjend for sin svært lange, nesten uavbrotne blomstring – frå juni til november dersom hausten er mild. Planten dannar kompakte tuer på omlag 45 centimeter med intenst gule, lett frynsete kronblad som lyser opp i bedet sjølv på overskya dagar.
Han trivst best i full sol, i næringsrik, relativt fuktig og humusrik jord. Planten toler besk jering godt, så du trygt kan klippe blomster til buketter. Han kjem raskt tilbake med ny blomstring, noko som forlengjer attraktiviteten. Ekspertar frå botaniske hagar tilrår å fjerne avblomstra hovud regelmessig – då held planten ikkje opp med å danne nye knopper.
Coreopsis grandiflora kombinerer seg framifrå med lilla salvie eller kvite margarittar. Den gule fargen skapar ein tydeleg kontrast og gir bedet djupn. Denne staudan er særleg påliteleg i kjølegare strok, sidan ho toler lette frostgrader og ikkje treng vinterbeskyttelse.
- Blomstringstid: juni til november
- Vekseplass: full sol
- Jord: frisk, næringsrik, relativt fuktig
- Bruk: staudebed, avskoren blomst
Gaura lindheimeri gir lettheit og luftigheit til kvart bed
Gaura, ofte kalla prærieljos, gir beda ein særeigen lettheitskarakter. Dei tynne, bøygde stengiane ber fine kvite blomster som frå juli til oktober dannar delikate, nesten flagrande skyer. Planten blir 60 til 100 centimeter høg og er ideell til midten av eit bed eller som lett avskjerming ved terrassen.
Planten elskar varme og sol. Han trivst best i gjennomtrengeleg, sanda og næringsfattig jord. Overvatning er den største fienden, så god drenering er avgjerande. Plantar du han om våren, slår han rot skikkeleg og rekk å førebu seg til vinteren. Forskarar som studerte Gaura lindheimeri over fleire år, stadfesta at han viser lengst blomstring under tørre tilhøve.
Det løner seg verkeleg å kombinere gaura med prydgras – saman skapar dei ein naturleg, «dansande» effekt som ser fantastisk ut sjølv i sterk vind. Han er særleg verknadsfull saman med blå torvull eller røyrgras. Gauras kvite blomster rører seg lett i vinden og skapar saman med grasa ein dynamisk komposisjon som minner om naturleg steppe.
Agastache – aromatisk fjellmynte til solfylte, tørre bed
Bak nemninga fjellbalsam gøymer det seg ei staude frå krysshybridgruppa Agastache, hos oss også kalla fjellmynte. Sorten Linda skil seg ut med slanke, lilla blomsterstander på mørkrøde begerbladar. Han blomstrar lenge – frå juli til oktober – og duftar intenst urteaktig heile perioden.
Planten høyrer til leppblomstfamilien, noko som i praksis tyder liknande krav som mange urter: masse sol, gjennomtrengeleg, tørr og gjerne næringsfattig jord. Han klarar seg fint sjølv i tropiske somrar, og blomstrane trekkjer bokstaveleg talt til seg sommarfuglar og bier. Entomologar har stadfesta at agastache høyrer til dei mest verdifulle nektarplantane for ville bestøvarar.
Fjellbalsammen eignar seg òg til tørking. Blad og blomster bevarer eit anisliknande aroma og kan brukast i teblandingar. Kombinert med lavendel eller rosmarin skapast det ein duftande oase i bedet, som dessutan held mange skadedyr på avstand.
- Blomstringstid: juli til oktober
- Preferansar: full sol, tørr sanda jord
- Ekstra pluss: intens urteaktig duft frå blad og blomster
- Verdi for insekt: svært høg, rik på nektar
Achillea ptarmica Schneeball – snøballaktige blomster heile sommaren
Ryllik i sorten Schneeball (Achillea ptarmica) er ei staude som frå juni til september er dekt av små, fylte, snøkvite blomster. Dei dannar tette, kulerunde stander som minner om miniaturpomponar. Planten når omlag 70 centimeter og eignar seg framifrå som fremre linje framfor buskar eller høge stauder.
Han trivst best i lett fuktig, næringsrik, men ikkje altfor tung jord. Vekseplassen kan vera solrik eller halvskugga. Han toler kjølegare strok godt og krev ingen komplisert vinterbeskyttelse. Hagebrukekspertar tilrår særleg denne rylliken til uregelmessige bed i naturstilagen.
Schneeballs kvite fylte blomster skapar ein tydeleg kontrast mot mørkare buskebladar, noko som gir bedet ein markant struktur sjølv på avstand. Han ser framifrå ut kombinert med blå jakobsstige eller rosa sépeurrt. Rylliken er dessutan framifrå i avskorne buketter – han held seg i vasen i opp til to veker.
Centranthus ruber – plante for sprekker i murar og vanlege bed
Sporblomst (Centranthus ruber) har i årevis vore ei påliteleg langblomstrande staude. Frå juni til september dannar han kompakte, kegleforma toppar i nyansar av knallraudt eller intenst rosa. Det viktige er at planten trivst framifrå ikkje berre i vanleg hagejord, men òg på tørre, steinete vekseplassar.
Centranthus ruber elskar sol og tolererer halvskugge, men blomstrar særleg rikleg i full sol. Han koloniserer gjerne sprekker i murar, steinlagde støttemurar og fuger mellom heller, der andre plantar gir opp. Finn han ein høveleg plass, fyller han han raskt ut. Botanikarar har undersøkt sporblomsten i bymiljø og funne at han er i stand til å overleva sjølv under ekstremt tørre tilhøve.
Det er likevel viktig å hugse at dette er ei kortliva staude som til gjengjeld sår seg kraftig sjølv. For å unngå ukontrollert sjølvsåing kan det løne seg å klippe ein del av dei avblomstra standene. Denne innsatsen har endå ein fordel – planten gjengjeld det gjerne med ei ny blomstringsbølgje etter september.
Fleire tips til tolmodige blomstrande bed gjennom heile sesongen
I skuggelagte og halvskugga krokar av hagen gjer walisisk valmue (Meconopsis cambrica) det svært godt. Denne fine planten når omlag 30 centimeter og opnar frå juni til september gule eller oransjefarga blomster som minner om klassiske bjørkefrø. Han føretrekkjer fuktig, humusrik jord og lett lune vekseplassar.
Planten sår seg gjerne sjølv og dannar med tida naturleg utsjåande tuer. Han er særleg velegna i hagar i skogsstil, langs skuggelagte stiar og under trekroner. Han kombinerer seg godt med bregner, brunneraplanter eller funkia. Denne blandinga bringer langvarig fargeprakt til haganes skuggelagte parti.
Eit anna alternativ er japansk kjærre, sjølv om han snarare er ein busk enn ei staude. Visse sortar har likevel gjenteken blomstring og utvider dermed paletten av moglegheiter. Forskarar frå arboret tilrår å kombinere stauder med buskar nettopp på grunn av den vertikale strukturen og forlenging av bedets attraktivitet.
Blant langblomstrande stauder finn du òg:
- Skogssalvie Caradonna med mørkviolette blomster frå juni til august
- Storkenebbe Rozanne med blå blomster frå mai til oktober
- Potentilla fruticosa i gult eller oransje frå juni til september
- Verbena Affine med rosaaks frå august til oktober
- Solhatt Magnus med rosa tungeforma blomster frå juli til september
- Skt. Hans-urt Herbstfreude med rosa, flate skjermar frå august til oktober
- Skogmjødurt med kvite, små blomster frå juni til august
- Sæpeurt Rosea med rosa skyer frå juli til september
Slik planlegg du eit bed som blomstrar heile sesongen utan tomme hol
Sjølve sortsval et er berre halvparten av suksessen. Eit veldesigna bed utnyttar skilnader i høgd, blomstringstidspunkt og fargar. Høgare stauder som Gaura lindheimeri eller Centranthus ruber plantar du best bak eller i midten av komposisjonen. Lågare plantar som Coreopsis grandiflora eller walisisk valmue klarar seg godt i kantane.
Det løner seg verkeleg å blande plantar med ulike blomsterformer: dei runde pomponane frå Achillea ptarmica Schneeball saman med Gauras blomsterklasarar og dei slanke aksane frå fjellbalsammen. Ein slik kontrast gjer at bedet ikkje trettar auget, sjølv når berre nokre få artar dominerer. Hagearkitektar råder òg til å eksperimentere med bladtekstur – blanke mot matte, smale mot breie.
Nøkkelen er å kople saman plantar med lang, men lett forskyve blomstringsperiode – når éin byrjar å avta, er den neste nettopp på full fart. Dermed er det aldri synlege tomme flekkar, og bedet framstår levande heile sesongen. Det hjelper òg å lagdele – i ei gruppe kan du ha vårlauksplantar, deretter tidlege sommarblomstrande stauder og til slutt haustens sedum.
Praktiske råd om stell som sikrar lang blomstring
Dei fleste av dei omtala staudene krev ikkje komplisert stell, men eitt bestemt tiltak gjer ein enorm skilnad: regelmessig fjerning av avblomstra blomster. Planten brukar då ikkje energi på å danne frø, men produserer i staden nye knopper. Denne framgangsmåten kallast fagleg deadheading og vert rekna av gartnarar som det mest effektive trikset for å forlengje blomstringa.
Det første året etter utplanting bør du hugse å vatne til staudene har slått skikkeleg rot. Sidan klarar mange av dei seg utan tilleggsvatning, særleg dei tørketolande som Agastache og Centranthus ruber. Tidleg om våren er det lurt å tilføre bedet eit tynt lag kompost – det er vanlegvis meir enn nok.
Langblomstrande stauder viser seg nyttige ikkje berre i store hagar. Mange av dei kan dyrkast i store behaldarar på terrassen eller på ein balkong med sørorientert eksponering. Det er ein god måte å prøve dei ut i liten skala, før dei får ein fast plass i jorda.
Slike plantar fungerer som ein permanent buffé for bestøvarar. Sørgjer du for at det alltid blomstrar noko frå tidleg sommar til haust, skapar du i hagen din ein trygg og svært nyttig stasjon for insekt. Til gjengjeld kan du forvente sunnare grønsaker, betre fruktsetjing og ein hage der det bokstaveleg talt alltid skjer noko.
