Når vinteren gjer fortauet til ei skøytebane
Vintervêret kan forvandle den daglege turen til jobb til ein farleg slalåm mellom isglatte fortau og snødekte gangfelt. Eitt feil steg, eit augneblinks uoppmerksomheit – og plutseleg ligg du på bakken med ei smertefuld skulder eller eit brote handleddet.
Dette kan faktisk unngåast dersom du førebur deg litt meir fornuftig enn berre å kaste på deg ei varm jakke og eit skjerf.
Kva skjer eigentleg når du fell på is?
Ved isslag og samanpakka snø fell friksjon mellom såla og underlaget nesten til null. Foten glir ut, kroppen rekk ikkje å reagere, og refleksen seier deg å strekkje armane ut for å verne deg. Resultatet? Blåmerke på hofta, forstua anklar, brotne handledd – og av og til hovudskader.
Sterk frost saman med regn eller smeltande snø kan gjere eit kvart fortau til ein ishal på få minutt. Den gode nyheita er at mange av desse skadane kan førebyggjast med nokre enkle vanar – ingen spesialkondisjon eller dyrt utstyr er nødvendig.
Forskarar innan gangbiomekanikk peiker på at dei fleste vinterfall skuldast ein kombinasjon av ueigna fottøy, for høgt gangtempo og feil vektfordeling.
Vinterstøvlar som faktisk grip underlaget
Fottøyet er grunnlaget for alt. Ein mjuk, flat såle av glatt gummi fungerer på is omlag som ei skøyte. Det er langt betre å velje sko med eit tydeleg mønster – helst med djupe knottar som bitar seg fast i snø og is.
Støvlar som går opp over ankelen og stabiliserer ankelleddet er ideelle. Isolerte ankelstøvlar eller vinterstøvlar er eit godt val for dei som lett frys – det viktigaste er at botnen ikkje er glatt. Mange brukar òg eit gammalt heimestikk: dei trekkjer tjukke sportsstrømpor utanpå skoa. Det ekstra laget skapar meir friksjon. Strømpene overlever ikkje turen, men risikoen for å falle vert merkbart lågare.
Spesialistar i ortopedisk fottøy tilrår dessutan vinterstøvlar med ein sertifisert sklisikker norm eller med innebygde metallspider. Slike modellar finnest i sportsbutikkar som Decathlon eller Alpinepro, men billegare variantar frå kjedar som Deichmann fungerer òg fint.
Vel fersk snø framfor is under føtene
Har du moglegheita, gå i fersk snø heller enn på nedtrakka, polerte stiar. Eit lag snø som halve nabolaget allereie har gått på, vert raskare til is – særleg når det er mildt på dagtid og frosten slår til om kvelden.
Fersk, urørt snø gjev typisk betre veggrep enn ein glinsande, jamt overflate som minner om glas. Ulempa er våte sko. Fordelen er ein langt større sjanse for å kome heim på eigne bein. Traumatologar stadfester at talet på handrotsbrot og lårbeinsbrot stig markant i vintermånadene nettopp på grunn av fall på isglatte fortau.
Den merkelege, men effektive «and-gangen» på is
Det klassiske, lange steget med avtrykk frå hælen fungerer dårleg om vinteren. Ein kortare, mjukare «and-metode» er langt meir effektiv. Du vender føtene lett utover, overfører vekta nesten loddrett ned på foten utan kraftig avtrykk.
Slik ser det ut i praksis:
- Ta korte, små steg
- Set føtene nesten flatt mot underlaget
- Gli lett over overflata i staden for å slå hardt ned
- Hald armane ut til sidene, lett spreidde, for betre balanse
- Hald hovudet oppe og sjå nokre meter framover
- Fordel vekta jamt på begge bein
- Unngå plutselege retningsskift
- Stopp heller opp og vurder underlaget om du er i tvil
Sett frå sida kan det sjå litt komisk ut, men kroppen er langt meir stabil. Barn plukkar opp teknikken lynraskt – fortel dei berre at dei skal «gå som ein pingvin frå eventyret». Fysioterapeutar understrekar dessutan at and-gangen styrkar dei indre lårmusklar og betrar den generelle koordinasjonen.
Saktare er tryggare
Forseinking til jobb eller buss freister til å skunde seg. På eit isglatt fortau er det ein direkte veg mot eit fall. Det er betre å gå heimanfrå nokre minutt tidlegare og bevege seg som om du heldt ein heilt ny telefon i handa og verkeleg ikkje ville knuse han.
Kortare steg, ingen hastverk og konstant merksemd på stabiliteten under føtene reduserer risikoen for ei plutseleg utglidning merkbart. Det hjelper òg å halde blikket ikkje på skotuppane, men litt framfor deg – då ser du iskanter, snøfonn og ujamnheiter i god tid og kan setje foten ned deretter.
Forskarar frå Universitetet i Oslo gjennomførte ein studie som viste at ei reduksjon av ganghastigheita med berre tjue prosent kan halvere risikoen for å falle på is. Regelen er enkel: heller fem minutt for seint enn med hjerneristing.
Ryggsekk framfor veske i handa
Ujamt fordelt vekt forstyrrar stabiliteten betydeleg. Ei stor veske kasta over den eine skuldra eller ei tung berepose i éi hand kan «trekkje» kroppen i feil retning akkurat i det augeblinket foten begynner å gli.
Det fornuftigaste er å ta på seg ein ryggsekk og fordele tinga slik at dei ikkje dreg til den eine sida. Ein ryggsekk frijer dessutan begge hendene, som refleksivt søkjer støtte om du glir. Sportslegar tilrår ryggsekkar med brystrem, som hindrar lasten i å flytte seg og stabiliserer kroppen ytterlegare.
Hender ute av lommene – sjølv i bitande kulde
Frosne hender ber om å bli gøymt i jakkelommene. Problemet er at du då mistar den naturlege moglegheita til å gripe balansen. Kroppen kan ikkje «bruke» armane til å stabilisere seg, og ved eit plutseleg tap av oppreist stilling er det berre ei hard landing igjen.
Løysinga er enkel: ordentlege, varme vottar og hender ute av lommene. Sjølv om dei frys litt, gjev dei deg moglegheit til å dempe eit eventuelt fall. Dermatologa åtvarar dessutan om at kvalitetsvintervottar som dei frå Hestra eller Columbia vernar huda mot frostskader som oppstår nettopp ved temperaturar rundt frysepunktet, når snøen vert til is.
Rett side av fortauet og farlege trapper
I byen kan skilnaden mellom den eine og den andre sida av gata vere enorm. Stader som er i sol det meste av dagen, tinar raskare opp. Stader i konstant skugge kan halde på isen i mange dagar. I trapper er det alltid lurt å halde fast i rekkverket og setje heile foten ned – ikkje berre tåa.
Dersom du ser is glimte gjennom, er det betre å finne ein alternativ rute eller gå til sida, i urørt snø. Fagfolk råder dessutan til å halde auge med stader ved busshaldeplassar og gangfelt, der det samlar seg flest folk og snøen raskt vert til eit farleg islag.
Turstavar – ikkje berre for pensjonistar
Trekkingstavar eller nordic walking-stavar er ikkje forbeholde skogturar. I byen ein frostfull morgon kan dei gjere underverker. To ekstra støttepunkt avlastar ledda og hjelper med å fange balansen når det eine beinet glir. I sportsbutikkar kan ein finne spissar tilpassa is – med små tenner.
Dei er særleg nyttige for eldre, folk etter skadar eller personar med balanseproblemer. Men alle som om morgonen må kjempe seg gjennom ein lang strekning med glatt fortau, kan ha nytte av dei. Merke som Leki og Black Diamond tilbyr modellar med teleskopstong som kan justerast til di høgde.
Slik fell du for å skade deg minst mogleg
Sjølv den best førebudde personen kan miste grepet. Skilnaden mellom eit lett blåmerke og ei alvorleg skade kjem ofte an på korleis ein fell. Det er verdt å motverke refleksen og unngå å strekkje armane stivt framover.
Fell du framover, prøv å bøye armane lett og gå over i eit mjukt «rullefall» mot sida eller skuldra. Stive, utstrekte handflater brotnar svært lett i handleddet. Vert du dregen bakover, er det tryggare å gli ned på baken enn krampaktig å prøve å redde seg med hendene.
Trekkje haka mot brystet slik at du ikkje slår baksida av hovudet, og lat kroppen lande så «mjukt» som mogleg. Kroppen kan ikkje lære å falle perfekt, men bevisst trening av reaksjonar reduserer risikoen for brot. Fysioterapeutar tilbyr kurs i trygge fallteknikkar for vaksne – til dømes på rehabiliteringssenter og treningsklinikkar rundt om i landet.
Ekstra hjelp: frå reflekselement til balansetrening
I daggryet og om kvelden kjem endå ein risikofaktor – dårleg sikt. Det er verdt å ha reflekselement på jakka: bilistar registrerer deg raskare, og du vurderer situasjonen betre på vegen når bilar ikkje bremsar tett innpå deg. Refleksvest eller -stripar kan kjøpast i dei fleste bilbutikkar eller sportsforretningar.
Ein god alliert i kampen mot fall er òg enkel heimeTrening. Enkle balanseøvingar – stå på eitt bein ved ein stol, lette knebøy, knehev – styrkar dei djupe musklane og trenar kroppen til raskare reaksjonar. Nokre få minutt dagleg gjer ein skilnad, særleg for folk over femti.
Det er òg verdt å hugse på tilsynelatande ubetydelege ting: forkortna skjerf-løkker slik at dei ikkje viklar seg rundt beina, ei godt lukka jakke som ikkje hemmar rørsla, eller telefonen gøymt i lomma i staden for å bli halden i handa. Om vinteren er kvar einaste lita ting som betrar rørslefrdom og balanse, med på å redusere sjansen for at ein heilt vanleg gåtur endar med eit besøk på legevakta. Klarer du denne vinteren utan gips?
