Ein hyggeleg hobby senkar risikoen for Alzheimers sjukdom med opp til 40 prosent

Eit internasjonalt forskarlag følgde nærare to tusen eldre i åtte år

Eit internasjonalt forskarteam følgde nærare to tusen eldre menneske over ein periode på åtte år for å kartleggje korleis populære mentale aktivitetar påverkar risikoen for demens. Skilnaden mellom dei mest og minst aktive deltakarane nådde opp i fleire titals prosent.

Nevropsykologar frå Alzheimer-forskingssenteret i Chicago analyserte data frå 1939 personar med ein gjennomsnittsalder på 80 år. Ingen av deltakarane hadde fått stilt ein demensdiagnose ved starten av studiet. Frivillige fylte ut detaljerte spørjeskjema om kor ofte dei gjennom livet hadde «mata» hjernen sin med ulike aktivitetar.

Kva forskarane meiner med kognitiv berikking

Forskarane kalla denne tilnærminga for «kognitiv berikking» og undersøkte kor ofte den einskilde las bøker og aviser, løyste kryssord, spelte brettspel eller logiske spel, vitja utstillingar og diskuterte kunst, førte dagbok eller skreiv brev, og lærte nye ting som eit framandspråk. Deltakarane svarte på spørsmål om tre ulike livsfasar: tidleg vaksenlivet, midtlivet og notida.

Samanlikninga mellom gruppene med det høgaste og lågaste nivået av hjerneaktivitet gav svært tydelege resultat. Dei mest aktive personane hadde ein om lag 38 til 40 prosent lågare risiko for å utvikle Alzheimers sjukdom og opplevde ein langsamnare nedgang i minnefunksjonane.

Dei konkrete skilnadene mellom aktive og passive eldre

I gruppa med det høgaste nivået av mental trening utvikla 21 prosent av deltakarane Alzheimers sjukdom. I gruppa med den lågaste aktiviteten var talet 34 prosent. Etter å ha teke omsyn til alder, kjønn og utdanning rekna forskarane ut at livslang mental aktivitet hang saman med ein 38 prosents reduksjon i risikoen for Alzheimers sjukdom og ein 36 prosents reduksjon i risikoen for mild kognitiv svekking, som ofte går føre demens.

Hjå dei mest aktive deltakarane oppstod dei første alvorlege demenssymptoma i gjennomsnitt fem år seinare enn hjå dei som sjeldan utfordra hjernen sin med krevjande oppgåver. Studiet tyder på at det ikkje berre handlar om ein vert sjuk, men òg om kor lenge ein tek vare på sjølvstende og intellektuell kapasitet.

Andrea Zammit, hovudforfattar av studiet og nevropsykolog, understrekar at resultata publiserte i eit fagfellevurdert tidsskrift peiker på den praktiske tydinga av daglege vanar.

Kva spesifikke aktivitetar forskarane følgde hjå deltakarane

Forskarane fokuserte på fem hovudområde innan kognitiv berikking, som lett kan innarbeidast i kvardagen:

• Lesing av bøker, aviser og magasin i ulike sjangrar
• Løysing av kryssord og speling av brettspel som sjakk eller Scrabble
• Vitjing av galleri og museum, samt diskusjonar om kunstverk
• Skriving av dagbok, brev eller eigne tekstar
• Innlæring av nye ferdigheiter, til dømes spansk eller italiensk
• Speling av logiske spel og quizar
• Sjåing av dokumentarprogram og opplysande sendingar

Forskarane delte deltakarane sitt liv inn i tre periodar og samanlikna aktivitetsnivået i kvar av dei. Ei sentral oppdaging var at regelmessigheit hadde større tyding enn intensitet. Ein person som heile livet hadde lese minst tjue minutt dagleg, oppnådde betre resultat enn ein som av og til las ei tjukk bok, men utan fast rytme.

Slik angrip Alzheimers sjukdom hjernen gradvis

Alzheimers sjukdom utviklar seg i det skjulte. I hjernen hope unormale protein seg opp, kommunikasjonen mellom nervecellene vert blokkert, og minnet svekkast gradvis. Denne prosessen kan enkelt skildrast i tre stadium.

I det første, skjulte stadiet utan tydelege symptom byrjar skadelege stoff å lagre seg i hippocampus, hjernens viktigaste minnesenter. På dette tidspunktet fungerer personen heilt normalt, og endringane kan ta opp til sju år før nokon oppdagar dei. Det andre stadiet fører med seg dei første problema med minne og organisering. Skaden spreier seg gradvis til andre hjerneområde. Det vert vanlegare å miste nøklane, gløyme ord eller ha vanskar med å planleggje dagen. Dette stadiet varar typisk om lag to år og vert ofte forveksla med normal aldring.

I det framskridne demensstadiet er minnet alvorleg svekt, personlegdomen endrar seg, og evna til å orientere seg i tid og stad forsvinn. Den sjuke klarar seg ikkje lenger åleine, og heile familien må tilpasse seg omsorga. Denne tilstanden kan vare frå tre til elleve år. Medvitet om at hjerneendringane byggjer seg opp over mange år gjev ein viss moglegheit — nettopp i denne lange perioden kan livsstilen påverke hastigheita til prosessen.

Kvifor påverkar morsomme aktivitetar hjernecellene så merkbart

Ifølgje Andrea Zammit byggjer aktivitetar som å lese romanar, spele brettspel med vener eller lære seg fransk opp eit tettare nettverk av samband i hjernen. Nevroner skapar ekstra vegar der informasjon kan flyte. Jo fleire ulike samband som finst i hjernen, jo større er sjansen for at andre vegar tek over ein del av oppgåvene ved dei første skadane, og at symptoma dermed oppstår seinare.

Nevropsykologen samanliknar det med turen til jobb. Kjenner du berre éin veg og møter ei vegsperre, står du fast. Kjenner du derimot fleire alternative vegar, vel du berre ein annan. På same vis taklar ein hjerne som gjennom læring og aktivitet har lært fleire vegar å kjenne, seg betre ved dei første skadane.

Forskaren erkjenner at det enno ikkje er mogleg å fastslå ein presis norm som «tretti minutt om dagen vernar mot demens». Data viser noko anna — kvar ekstra dose meiningsfull aktivitet synest å vere til nytte, sjølv når ho er lita. Det avgjerande elementet er vanen. I staden for å tvinge seg gjennom tjukke klassikarar er det betre å finne noko som verkeleg fengar ein: reportasjar, krimiar, memoarar, sudoku, sjakk eller ein språkapp. Jo større glede, jo større sjanse for å halde ved i mange år.

Korleis vernar forskaren sjølv hjernen sin kvar dag

Andrea Zammit har innført nokre enkle reglar i sitt eige liv. Kvar dag prøver ho å lese i det minste litt — nokre gonger er det berre éi side før leggetid. Ho følgjer nyheitene og fører dagbok der ho skriv ned tankar og viktige hendingar.

Ho har òg to søner på høvesvis fem og åtte år. Frå tidleg alder venjer ho dei til bøker og spel som krev tenking. Heime ligg bibliotekbøker alltid innan rekkjevidde for barna. Om kvelden les ho høgt for dei og merkar at gutane ikkje fell i søvn utan å ha lese i det minste litt sjølve. Ved bordet sit ho med avisa medan dei gjer lekser, fordi ho vil at dei skal sjå ein vaksen som nysgjerrig oppsøkjer kunnskap. Det viktigaste ho prøver å gje barna vidare er ikkje sjølve leseferdigheita, men samanknytinga: bok er lik glede.

Kva du sjølv kan gjere for å senke risikoen din for demens

Studiet er observasjonelt. Det vil seie at det påviser ein sterk samanheng mellom livsstil og demensrisiko, men ikkje gjev hundre prosent sikkerheit for årsak og verknad. Likevel vert mange tilrådingar gjentekne på tvers av ulike vitskapelege arbeid, og ekspertar oppmodar i aukande grad til ei rekkje enkle tiltak.

• Les dagleg minst nokre få sider — papirbok eller e-lesar gjer inga stor skilnad
• Vel eitt spel som krev tenking og spel det regelmessig: sjakk, Scrabble, Rummikub, bridge eller quizar
• Lær noko nytt: tysk, Excel, gitar
• Kombiner mental aktivitet med sosialt samvær — brettspel med familien verkar betre enn einsleg mobiltitting
• Vel innhald som verkeleg interesserer deg — nysgjerrigheit driv hjernen meir effektivt enn pliktfølelse

Det faktum at nokon les mykje og lærer heile livet, går ofte hand i hand med andre sunne vanar: meir fysisk aktivitet, betre kosthald og ein meir stabil økonomisk situasjon. Alt dette kan òg senke risikoen for hjernesjukdom. I tillegg bygde spørjeskjemaa på deltakarane si eiga hugse, som etter mange år kanskje vurderte annleis kor mykje dei faktisk las eller vitja biblioteket. Til trass for desse avgrensingane viser resultata ein tydeleg tendens: eit liv prega av kunnskapstørst heng saman med betre kognitiv form i alderdommen.

Kva du kan gjere for hjernen din sjølv med eit lite budsjett

Ikkje alle eldre har lett tilgang til bibliotek eller betalte kurs. Mykje kan likevel gjerast utan store utgifter. I mange byar finst gratis seniorklubbar, universitet for den tredje alderen, kommunale bibliotek med gratis lånekort og til og med opne møte med brettspel.

Heime kan du nytte det du har for handen: kryssord frå avisa, bøker frå bruktbokhandelen, gratis appar med minneøvingar eller engelskopplæring. For hjernen er regelmessigheit viktigare enn luksusprega aktivitetsnivå. Sjølv om du først byrjar etter femti eller seksti, kan kvar ny bok, kvart brettspel eller nettkurs vere ein murstein lagt til din kognitive reserve — ein reserve du vil få bruk for i framtida.

Mental aktivitet erstattar ikkje legen, men ho gjer ein stor skilnad. Heller ikkje det rikaste intellektuelle livet garanterer at ein aldri vert sjuk. Alzheimers sjukdom har òg eit sterkt biologisk og genetisk grunnlag, og risikoen aukar med alderen uavhengig av livsstil. Ein vedlikehalden hjerne kan likevel stå imot sjukdommen lenger, og symptoma kan oppstå seinare og utvikle seg saktare. Det gjev god meining å sjå på ein hyggeleg hobby som ei investering — ikkje berre i betre humør her og no, men òg i ein større sjanse for å ta vare på sjølvstendet sitt i dei seinare åra. Prøv å finne ein aktivitet som gleder deg og samstundes held hjernen din i form.