Aldring set hjernen under press – men kosten kan spele ei rolle
Befolkninga blir eldre i eit raskt tempo, og hugseproblemer råkar stadig fleire eldre menneske over heile verda. Nye data frå Japan tyder på at ei lita endring i kosten kan ha noko å seie for hjernehelse i dei eldre åra.
Demens, medrekna Alzheimers sjukdom, er i ferd med å bli ein av vår tids mest alvorlege helseutfordringar. Ifølgje estimat lever meir enn 50 millionar menneske på verdsbasis med denne diagnosen, og innan midten av dette hundreåret kan det talet tredoble seg. Helsesystema strevar allereie i dag med å halde tritt med denne utviklinga.
Japan som laboratorium for framtidas aldersutfordringar
Japan er eit av dei raskast aldrande samfunna i verda og fungerer nesten som eit framtidslaboratorium. Heile 12,3 prosent av personar over 65 år lever der med demens. Utan ei effektiv medisinsk behandling rettar forskarane merksemda i aukande grad mot livsstilsfaktorar – rørsle, søvn og ikkje minst kosthald.
Forskarar frå fleire japanske vitskaplege senter analyserte data frå nesten åtte tusen eldre og oppdaga at personar som jamleg åt ost, sjeldnare utvikla demens. Jamvel små mengder ost i det vekentlege kosthaldet synte seg å gjere ein skilnad.
Slik var studiet om ostinntak og hukommelse bygd opp
Analysen omfatta 7.914 personar i alderen 65 år og eldre som budde i eigne heimar utan tidlegare behov for langvarig pleie. Dataa kom frå programmet JAGES, som løpande overvaker eldre japanarar si helse og funksjonsevne.
Deltakarane vart delte inn i to grupper: eldre som åt ost minst éin gong i veka, og eldre som erklærte at dei ikkje åt ost i det heile. For å sikre eit meiningsfullt samanlikningsgrunnlag sørgde forskarane for at dei to gruppene var så like som mogleg med omsyn til alder, kjønn, utdanning, inntekt, allmenntilstand og evne til å klare kvardagsgjeremål.
Dei nytta ein avansert statistisk metode for å jamne ut skilnadene mellom deltakarane. I om lag tre år følgde dei med på kven som fekk ein offisiell demensdiagnose innanfor rammene av det japanske pleietrygdsystemet – ein anerkjend målemetode i Japan.
Skilnaden ser kanskje beskjeden ut, men omrekna til relativ risiko svarar det til ein 24 prosents reduksjon i sannsynet for å utvikle demens blant osteetsarane. Då forskarane inkluderte det samla kosthaldsmønsteret – til dømes grønsaker, frukt og fisk – vart effekten litt svakare, men framleis tydeleg på om lag 21 prosent.
Kva er det i osten som gagnar hjernen?
Forfattarane av studiet peiker på fleire mekanismar som kan forklare den beskyttande verknaden osten har på nervesystemet. Det dreier seg i stor grad om hypotesar, men dei passar godt inn i det vi allereie veit om kosthald og hjernefunksjon.
Ost – særleg lagra ost – er ei viktig kjelde til vitamin K2. Dette feittløyslege stoffet påverkar kalsiumomsetjinga og elastisiteten i blodkara. Karssjukdomar som høgt blodtrykk og åreforkalking aukar risikoen for demens, særleg vaskulær demens.
Vitamin K2 hemmar kalkavsetningar i karveggane. Sunnare blodkar gir betre blodomlaup i hjernen. Det er difor mogleg at ost indirekte støttar dei kognitive funksjonane via K2 ved å bremse dei prosessane som skadar hjernens fine blodkar.
- Karssjukdomar aukar risikoen for demens
- Vitamin K2 motverkar kalkavsetningar i karveggane
- Betre blodforsyning til hjernen styrkjer den kognitive yteevna
- Lagra ostar inneheld høge mengder vitamin K2
- Elastiske blodkar senkar risikoen for vaskulær demens
- Glutaminsyre i ost støttar opp om nevronanes funksjon
Protein, aminosyrer og bioaktive stoff i osten
Ostprodukt leverer ein solid mengde protein og viktige aminosyrer. Nervecellene treng desse stoffa for å fungere rett, produsere nevrotransmittrarar og reparere skadar.
Under modninga av osten oppstår det dessutan såkalla bioaktive peptid, som kan verke betennelsesdempande og antioksiderande. Kronisk betennelse og oksidativt stress er to prosessar som er sterkt knytte til hjernens aldring og utviklinga av nevrodegenerative sjukdomar.
Forskarar frå Universitetet i Tokyo har tidlegare påvist at visse peptid frå ost kan verne neuronar mot skadar frå frie radikalar. Desse stoffa blir frigjorde under gjæring og modning, særleg i harde og halvharde ostar som gouda og cheddar.
Tarmfloraen og sambandet mellom tarm og hjerne
Stadig meir forsking koplar samansetjinga av tarmfloraen til hjernens funksjon. Ein forstyrra mikrobiom er mellom anna sett hos personar med Alzheimers sjukdom. Fermentert ost, som klassiske muggeostar, kan vere ei kjelde til probiotiske bakteriar som regulerer den såkalla tarm-hjerne-aksen.
Interessant nok åt heile 82,7 prosent av deltakarane i studiet primært smelteost, som er fattigare på naturlege bakteriekulturear og visse bioaktive komponentar. Berre 7,8 prosent valde kvit muggost. Likevel var den beskyttande effekten til stades.
Det kan tyde på at fleire mindre faktorar spelar inn – det handlar altså ikkje berre om dei probiotiske sidene ved gjæringa. Jamvel ostprodukt med lågare mikrobiologisk kvalitet kan bidra positivt til hjernen, dersom dei inngår i eit breitt samansett og rimeleg balansert kosthald.
Ost som del av ein livsstil – ikkje eit mirakelprodukt
Ifølgje dei japanske dataa valde osteetsande seniorer oftare også andre matvarer knytte til betre helse i alderdomen: frukt, grønsaker, kjøtt og fisk. Det samla biletet likna meir på eit variert kosthald med fleire av dei næringsstoffa hjernen treng.
Studiet synte dessutan at denne gruppa av seniorer klarte dei såkalla komplekse kvardagsaktivitetane betre: innkjøp, måltidsplanlegging og økonomistyring. Dei rapporterte sjeldnare om hugseproblemer. Det er difor mogleg at dei allereie frå studiets start var litt sunnare enn statistikken fullt ut kunne fange opp.
Av spørjeskjemaa går det fram at 72,1 prosent av osteforbrukarane åt det éin eller to gonger i veka. I praksis snakkar vi altså om moderate mengder – ikkje daglege store porsjonar gul ost.
Forskarane understrekar at studiet syner ein samanheng, ikkje ein bevist årsakssamanheng. Likevel er skilnaden markant nok til å grunngje vidare analysar. Forfattarane skildrar ope analysens svakheiter, noko som gjer det mogleg å sjå på resultata med eit kritisk blikk.
Er det verd å ete meir ost av omsyn til hjernen?
Konklusjonane frå den japanske undersøkinga oppmodar ikkje til tankelaust å auke osteporsjonen utan avgrensing. Ostprodukt inneheld mykje metta feitt og salt, og ernæringsekspertar har i årevis oppmoda til måtehald. På den andre sida gir det heller ikkje alltid meining å utelukke dei fullstendig av frykt for kolesterol – særleg ikkje når porsjonane er små og resten av kosthaldet byggjer på grønsaker, frukt og fullkorn.
I praksis kan du vurdere ein enkel strategi: ei lita mengd kvalitetsost eit par gonger i veka, integrert i måltida framfor sterkt prosesserte påleggsprodukt eller salte snackar. Kombinert med rørsle, blodtrykkskontroll og avgrensing av sigarettar og alkohol kan det utgjere ein fornuftig pakke av tiltak for hugsa etter dei seksti.
Det er òg verd å hugse at hjernen trivst med variasjon. Forsking syner at kosthaldsstilar tilsvarande Middelhavsdietten og den såkalla MIND-modellen er gagnlege for dei kognitive funksjonane: mykje grøne grønsaker, bær, nøtter, olivenolje, fisk, belgvekstar og dertil moderate mengder meieriprodukt medrekna ost. Ost kan vere eitt element i dette puslespelet, men kan ikkje erstatte rørsle, søvn eller sosiale kontaktar.
