Dette «ugraset» frå plenen bør du lata bli: i april betre enn salat

Den undervurderte planta som veks fritt i hagen din

I mange hagar breier ho seg av seg sjølv, og dei fleste kjempar mot henne som ein hardballen fiende. Men det dreier seg faktisk om ei verdifull, etbar urt som tidleg om våren kan erstatta salat og samstundes styrkja immunforsvaret og fordøyinga.

Denne tilsynelatande uansjelege planta, kjend som vassarve, kan om våren tre i staden for hovudsalat og på same tid gje kroppen eit vitaminkick. Alt du treng å gjera, er å slutta å luka henne vekk og byrja hausta henne til kjøkkenet.

Vassarve er Europas mest utbreidde villveksande urt

Vassarve høyrer til blant dei mest utbreidde villveksande urtene i Europa. Ho trivst overalt der jorda er næringsrik og jamnleg vendt – på bed, ved komposthaug og i kanten av plenen. Dei fleste hageeigarar reknar henne som erkefienden, fordi ho raskt dekkjer beda tett til.

Likevel er ho i april og gjennom heile våren ein av dei mest verdifulle friske urtene du kan ha bokstavleg talt «innan rekkevidde» – heilt utan såing og særleg stell. Vassarve har ein mild, lett erteaktig smak som med suksess kan erstatta tradisjonell salat i vårretter. Urteekspertar påpeikar at næringsinnhaldet i vårsmånadene ofte overgår grønsaker frå daglegvarebutikken.

Slik kjenner du att vassarve i hagen

Tryggleik er avgjerande når ein skal skilja etbare villveksande planter frå liknande, men uønskte artar. Heldigvis har vassarve fleire karakteristiske kjenneteikn som gjer henne lett å identifisera.

Dei viktigaste kjenneteikna ser slik ut:

• Tynne, krypande eller lett opprette stenglar som dannar tette matter
• Ei synleg enkelt rad med fine hår på stengelen, som løper som ei linje
• Små, eggforma blad, motstilte og meir tilspissa mot skotendane
• Små kvite blomar som liknar stjerner – kvart kronblad er skore nesten halvvegs igjennom, slik at blomen ser ut som tikarma
• Mjuke, saftige overjordiske delar som lett kan rivast over med fingrane

Planta dannar ofte heile puter tett ved jorda. Viss du i hagen ser eit tett, klart grønt teppe med små kvite stjerner heller enn einskildståande planter, er det med stor sannsyn nettopp vassarve du ser på.

Ein vitaminbombe betre enn salat frå butikken

Vassarve vert ofte kalla «hageeigarens salat», og det er inga overdrivning. Om våren kan næringsinnhaldet hennar godt konkurrera med kjøpt grønt – og slår det jamvel ofte. Ho inneheld store mengder C-vitamin, provitamin A, jern og magnesium.

I april, då dei fleste kjøkkenhagar framleis hovudsakleg byd på lagra grønt, leverer frisk vassarve levande enzym og vitamin direkte frå bedet. Forskarar frå tyske universitet har stadfesta at hundre gram frisk vassarve inneheld meir C-vitamin enn same mengd hovudsalat eller issalat.

Skilnaden frå butikksalat er tydeleg – du haustar vassarve frisk og et henne straks, medan hovudsalat frå butikken ofte er fleire dagar gamal og gradvis mistar vitamin under lagring. Ernæringsterapeuta anbefaler vassarve særleg til personar med svekt immunforsvar eller til dei som søkjer eit naturleg kosttilskot utan kjemiske sprøytemiddel.

Slik haustar du vassarve og bruker henne heile sesongen

Innsamlinga er svært enkel. Vel ein tørr formiddag, grip ein håndfull av planta og klipp forsiktig med saks eller kniv nokre centimeter over jordoverflata. Takka vere dette veks planta raskt att og er etter få dagar klar for ny haustinga.

Kvar og når du trygt kan samla vassarve:

• Langt frå vegar, stader som ofte vert besøkte av hundar og kattar, og i nærleiken av parkeringsplassar
• I hagen – frå bed der du ikkje nyttar kjemiske plantevernemiddel
• Ho smakar best om våren og tidleg om sommaren, når ho er ung og saftig
• Plukk helst heile, sunne, klart grøne skot utan gulning og skadar

Når du tek henne med heim, skyl urta i kaldt vatn, renn av og tørk forsiktig på eit kjøkkenhåndkle eller i ei salatslynge. Såleis tilberedt er vassarve klar til å eta rå eller til kort varmebehandling. Botanikarar understrekar at beste kvalitet vert oppnådd ved å plukka vassarve før full bloming, då ho på det tidspunktet inneheld flest næringsstoff.

Vassarve på kjøkkenet: kva kan du laga?

Den største fordelen med vassarve er den allsidige, milde smaken hennar. Ho dominerer ikkje rettane slik ruccola eller ramslauk gjer, og passar difor perfekt der du treng eit fint, friskt grønt element.

Idear til rask bruk i april kan til dømes sjå slik ut:

• Vårsalat – i staden for eller ved sida av klassisk salat tilset du ein god håndfull hakka vassarve, litt reddik, hardkokte egg og ei enkel dressing av olivenolje og sitronsaft
• Grøn kvitost – bland kvitost med finhakka vassarve, gresslauk, litt salt og pepper; eit framifrå pålegg på brød
• Smoothie – ein håndfull reinsa vassarve tilsetjast ein drink av eple, banan og vatn eller kefir; det gjev ein frisk, lett erteaktig tone
• Kremet suppe – svits løk i smør, tilset poteter og kraft, og til slutt ein god porsjon vassarve; blend og server med ein skje fløyte
• Brødpålegg – blend vassarve med kokte bønner eller kikerter, kvitlauk og sitron til det dannar seg ei tjukk paste

Unngå éin ting – tørking. Vassarve inneheld mykje vatn og mistar både aroma og ein del av dei verdifulle innhaldsstoffa ved tørking. Du får mest ut av henne når du et henne frisk eller høgst kort dampbehandla. Ernæringsrådgjevarar stadfester at varmebehandling over sytti grader Celsius øydelegg ein del av C-vitaminet, så det er betre å tilsetja vassarve til ferdige retter eller eta henne rå.

Ein naturleg delikatesse – ikkje berre for menneske

Dyr drar òg nytte av vassarve. For mange artar er ho eit verdifullt, naturleg kosttilskot som vert sett pris på av eigarar av både husdyr og landbruksdyr.

Kven kan trygt eta vassarve:

• Høns – hakkar med glede den friske urta, som gjev dei vitamin og mineral
• Tame kaninar og dvergkaninar – kan få moderate mengder velstelt vassarve som tillegg til høy og grønt
• Marsvin – det er ei interessant grønsaksvariasjonen for dei, rik på mellom anna C-vitamin
• Geiter – et gjerne vassarve saman med andre planter når dei har tilgang til henne på beitet

Veterinærar rår til å følgja med på korleis dei einskilde dyra reagerer, og alltid introdusera nye planter i kosthaldet gradvis. Urta skal koma frå reint terreng utan sprøyting og forureining.

Kan vassarve erstatta klassisk salat?

I april og mai, absolutt ja. Ho er lett tilgjengeleg, veks gratis, og du treng ikkje overdrive dyrkinga. I mange hagar er ho nettopp den første friske grøne planta som er klar til å eta, medan den tradisjonelle salaten framleis er i ferd med å spira.

Viss du til no har fjerna vassarve frå beda dine, kan du i år sjå på det som ei spontan «sjølvsåing» – frå naturen si hand heller enn frå ei frøpakke. I praksis kan det løna seg å kombinera henne med andre ville etbare planter som løvetann, ryllik eller unge brenesneskot. Kvar av dei bringer eit anna sett næringsstoff og smaksnyansar. Av slike blandingar vert det laga tradisjonelle vårsupper av ni urter eller aromatiske brødpålegg.

Urteekspertar understrekar at mangfald er nøkkelen til eit balansert kosthald. Vassarve fungerer takka vere sin milde profil som eit ideelt grunnlag som du tilset meir utprega ingrediensar til etter smak.

Kva du bør vera merksam på ved innsamling av «ugras» til kjøkkenet

Vilt kjøkken gjev stor glede, men krev omtanke. Planter samla i naturen er i kontakt med jord, dyr, eksosgassar eller restar av hagekjemi.

Hald alltid desse grunnreglane før inntak:

• Forsikra deg via fleire kjelder om at du korrekt identifiserer vassarve
• Samla berre på stader der du er sikker på at det ikkje er nytta sprøytemiddel og kunstgjødsel
• Vask urta grundig i kaldt vatn – ved kraftig tilsmussing to gonger
• Ikkje start med store mengder viss du ikkje har ete denne planta før – prøv ut kroppens reaksjon

Personar med kroniske sjukdomar eller fast medisinering bør rådføra seg med lege eller klinisk ernæringsfysiolog ved større inntak av ville planter. Naturleg tyder ikkje likegyldig for kroppen, særleg viss ein har eit kjenslevar fordøyingssystem. Legar rår til varsemd særleg for personar med nyrsjukdom, då visse urter kan påverka væskeutskiljinga.

For mange menneske vert den første opplevinga med vassarve starten på eit breiare eventyr med ville etbare planter. Når du éin gong har sett kor mange skattar som veks ubesværa i din eigen hage, er det vanskeleg å sjå dei som vanleg «ugras». Vassarve syner at det vi normalt kastar på komposten, i april kan enda opp på tallerkenen og verkeleg berika den daglege kosten.