Psykologar om barn frå 80- og 90-talet: anime Dragon Ball oppdrog oss

Vi voks opp med Goku og Vegeta på skjermen

Timane gjekk med å sitje framfor fjernsynet og følgje med på Goku og Vegeta. No stiller ekspertar spørsmålet om desse figurane faktisk påverka oss på eit djupare plan enn berre barndomsminne om videokassettar og ettermiddagssendingar.

Psykologien interesserer seg i aukande grad for korleis bestemte animerte seriar frå 80- og 90-talet har forma dei som i dag er i trettiåra og fyretiåra. Éin produksjon har særleg hamna i forskingslyskastet: Dragon Ball.

Ikkje berre oppseding og heim: korleis anime forma ein heil generasjons tankesett

Vi tenkjer gjerne at karakteren vår først og fremst blir til gjennom foreldre, skule og oppvekstmiljø. Psykologar legg likevel til ein avgjerande faktor til: kulturen vi som barn kom i kontakt med – seriar, teikneseriar, spel og musikk.

Fiksjon er i stand til å setje eit verdihierarki. Det vi følgde med på i perioden mellom omlag niande og syttande leveåret, fungerer som eit filter: gjennom det tolkar vi seinare konfliktar, relasjonar, makt, godt og vondt. For barn frå 80- og 90-talet var dette filteret svært ofte nettopp Dragon Ball og Dragon Ball Z.

Dragon Ball presenterte moralsk fleirtydelege heltar på eit tidspunkt då dei fleste barneeventyr bygde på ei enkel inndeling i «gode» og «vonde». Forskarar påpeikar at denne gråsona mellom ekstremane potensielt hjelpte ein del sjåarar til å utvikle meir nyansert tenking om menneske og større empati.

Dragon Ball og Lawrence Kohlbergs vitskap om moralsk utvikling

I psykologien er Lawrence Kohlbergs kjende teori om moralsk utvikling eit sentralt referansepunkt. Teorien går kort sagt ut på at vi med alderen gjennomgår successive nivå av tenking om rett og gale – frå «fordi eg elles blir straffa» til «fordi det er mine eigne verdiar, sjølv om andre er usamde».

Når unge menneske vert eksponerte for forteljingar der heltar tek vanskelege avgjerder og motivasjonen deira ikkje er svart-kvit, kan det framskunde overgangen til høgare nivå i denne utviklinga. Og nettopp her kjem Dragon Ball inn i biletet: ein serie som innførte moralske «mellomsonar» i barnets verd av idear.

I mange eventyr frå den perioden var antagonisten banalt enkel: vedkomande ville øydelegge verda, erobre makta eller finne ein skatt – og dermed var det slutt. Dragon Ball braut dette mønsteret. Figurar som Piccolo og Vegeta starta som motstandarar, og likevel lærte sjåarane å sjå vidare på dei enn berre som «fiendar».

Piccolo, Vegeta og lærdommen om at ingen er hundre prosent «vond»

Piccolo, som i starten representerer ein enorm trussel, utviklar seg med tida til ein av dei mest lojale og omsorgsfulle figurane, då han knyter band til Gohan. Vegeta – den arrogante krigaren som forakter dei svake og har heile planetar på samvitet – endrar gradvis vala sine og begynner å handle til det beste for andre, sjølv om han aldri blir ein typisk dydig helt.

Serien tvinga unge sjåarar til ei paradoksal tankeform: «Eg godkjenner ikkje denne figurens handlingar, men eg forstår kvifor ho handlar slik.» For utviklinga av empati er dette ei svært effektiv øving.

Desse nøkkelfigurane og dei karakteristiske trekka deira dukkar ofte opp i analysar:

• Son Goku – ein helt driven av lysta til sjølvforbetring og kamp, men full av hjartevarme
• Piccolo – frå trussel mot Jorda til krevjande, men kjærleg formyndar for Gohan
• Vegeta – krigens stolte aristokrat, som lærer lojalitet og ansvar
• Gohan – eit geni med enorm styrke, som vel kunnskap og familie framfor endelaus kamp
• Kuririn – Gokus beste ven, som viser mot utan overnaturleg kraft
• Trunks – ein krigar frå framtida, som ber på traumet frå ei øydelagd verd
• Bulma – vitskapskvinne og oppfinnar, som leverer teknologisk støtte til laget

Eit slikt mangfald av heltar gav barna fleire scenario å identifisere seg med. Ikkje alle sjåarar trong å drøyme om å bli den mektigaste krigaren. Nokre kunne heller kjenne seg att i Gohans rolege og ettertenksame haldning.

Gohan og den stille motstanden mot den «førebestemte» heltens lagnad

I Dragon Ball finn vi òg ein annan, mindre openberr heltmodell: Gohan. Han er eit barn med enorm styrke, som godt kunne overteke rolla som hovudkrigaren. Likevel vel han med tida i aukande grad ein annan veg – vitskap, familieliv og ro.

For unge sjåarar var dette eit viktig signal: ikkje alle treng å streve etter stadig meir styrke eller berømmelse. Ein kan ha eit enormt potensial og likevel velje eit «vanleg» liv som passar betre til sin eigen natur. Dette bodskapet står i skarp kontrast til det typiske motivet om «den utvalde», som utan omsyn til eigne ønskje må fullføre det tildelte oppdraget sitt.

Å eksperimentere med ulike livsvegar var frigjerende for barn frå 80- og 90-talet. Gohan viste at ein kan skuffe omgjevnadane sine forventningar og likevel leve eit meiningsfullt liv. Dette bodskapet fekk stor tyding for ein generasjon som seinare stod overfor press frå foreldre, skular og samfunn knytt til karriereval.

Anime versus klassiske eventyr: fleire nyansar i moralen

Mange unge sjåarar følgde samstundes produksjonar med eit enkelt bodskap: tydeleg gode heltar, tydeleg vonde motstandarar og letteleg løn og straff. Dragon Ball tilbaud noko vanskelegare. Det tvinga ikkje berre til å følgje kampane, men òg til å analysere figuranes motiv, fortid og dei endringane dei gjennomgår.

Ifølgje psykologar er det nettopp slike nyansar som utvider unges moralske horisont. Dei lærer at ein av og til må ta kontekst, livshistorie og press frå omgjevnadane med i rekninga. Det handlar ikkje om å unnskylde det vonde, men om evna til å sjå det samla biletet framfor berre eit einskild utsnitt.

Dragon Ball-serien lærte at eit menneske er verdt å bedømme ikkje berre ut frå fortida, men òg ut frå korleis det reagerer på eigne feil. Vegeta stod bak folkemord, men den seinare viljen hans til å ofre seg for familie og vener endra måten sjåarane såg på han.

Kva sit vaksne Dragon Ball-fans att med i dag

Vaksne som voks opp med dette animeet, skildrar i dag ofte eit liknande tankemønster: det er vanskelegare å overtyde dei om at nokon er «naturleg vond» eller «tapt frå starten». Dei leitar heller etter eit anna lag og prøver å forstå kvar ukjende avgjerder kjem frå – sjølv om dei ikkje godkjenner dei.

Hjå ein del fans ser vi òg ei større aksept for haldnings- eller livsstilsskifte. Viss Vegeta kunne reise frå kjenslekaldt krigar til familiefar, har òg eit menneske som har gått på villspor rett til å søkje ein ny veg. Eit slikt tankesett vert overført til parforhold, arbeidsrelasjonar og sosiale samanhengar.

Dagens foreldre frå 80- og 90-talsgenerasjonen står ofte overfor eit val: å vise barna sine det animeet dei sjølve voks opp med. Psykologien gjev ingen enkle oppskrifter, men mykje tyder på at møtet med forteljingar om moralsk fleirtydelege heltar kan støtte utviklinga av empati – dersom det vert følgt av samtale.

Felles sjåing med kommentarar som «Kvifor handla Vegeta slik?», «Var det greitt?» og «Kva ville du ha gjort?» forsterkar det seriane allereie leverer. Serien blir dermed ein anledning til å snakke om verdiar, grenser og ansvar.

Ikkje berre nostalgi, men eit reelt oppsedingsverktøy for notida

Mange frå 80- og 90-talsgenerasjonen oppfattar Dragon Ball som rein nostalgi: minne om fargefjernsynet og videokassettane tekne opp frå sendingane. Psykologien viser at det bak denne nostalgien ligg eit viktigare lag – ei moralsk trening som sjåarane umedvite gjennomgjekk.

Sjølvsagt har ikkje éitt anime forma ein heil generasjon åleine. Det verka heller som ein katalysator. I kombinasjon med oppseding, skule og eigne erfaringar kan det ha dytta visse sjåarar i retning av ein større sensitivitet overfor nyansar. Og nettopp dette er ifølgje forskarane det «særskilde karaktertrekket» ein ofte ser hjå vaksne som har voks opp med Dragon Ball.

Kan 90-talets anime fungere på same måte for notidas barn? Ekspertar er samde om at det kan – dersom foreldre klarar å skape rom for diskusjon om kva figurane gjer, og kvifor. På den måten vert underhaldning gjort om til ei formativ oppleving.