Eit kosmisk signal med ein uforklarleg rytme
Radioteleskop i Australia har fanga opp eit pulserande signal som gjentek seg nøyaktig kvart 36. minutt — og det passar ikkje inn i nokon kjende modellar for stjerner. Forskarane har gjeve objektet namnet ASKAP J1424 og spekulerer på om det kan vere eit eksotisk system med ein kvit dverg, eller kanskje ein heilt ny type kosmisk objekt.
Denne uvanlege radiosendar kan vise seg å representere noko fullstendig ukjent i universet — noko der fysikken framleis ventar på ei forklaring.
Oppdaginga av ASKAP J1424
Kjelda ASKAP J1424 vart oppdaga via nettverket av radioteleskop Australian SKA Pathfinder, som ligg plassert i øydemarken i det vestlege Australia. Det er ein del av det omfattande programmet Evolutionary Map of the Universe, som systematisk skannar store delar av himmelen på jakt etter variable og kortvarige radiosignal.
I januar 2025 analyserte astrontomar ti timar med observasjonsdata med fokus på såkalla sirkulær polarisering av radiobølgjer. Det var nøyaktig i desse dataa at eit bemerkelsesverdig signal frå ASKAP J1424 dukka opp — gjenteke regelmessig med eit intervall på nokre få titals minutt. Forskingsresultata vart publiserte på det vitskaplege preprint-arkivet arXiv i starten av mars 2026 og fekk straks merksemd frå team som arbeider med stjerner med ekstreme magnetfelt og eksotiske dobbeltstjernesystem.
Kvifor ASKAP J1424 overraskar forskarane
Det mest påfallande trekket ved ASKAP J1424 er perioden: omtrent 2147 sekund, tilsvarande rundt 36 minutt. Samanlikna med kjende objekt er dette ein bemerkelsesverdig lang syklus. Klassiske radiopulsarar sender ut impulsar kvart sekund eller brøkdelar av det, og sjølv såkalla magnetarar opererer typisk i størrelsesordenen få sekund.
Her snakkar vi om ein langsom, men overraskande stabil rytme. Kjelda oppretthaldt ei nesten identisk impulsform gjennom åtte dagar med samanhengande observasjon. Det vart ikkje registrert korte pausar, plutselege endringar i lysstyrke eller dei «hikka» som ustabile objekt ofte viser.
Ein slik kombinasjon av svært lang periode og høg stabilitet er ekstremt vanskeleg å forklare med standardmodellar for nøytronstjerner. Forskarane understrekar at dei noverande dataa ikkje er tilstrekkelege til å avgjere om det verkeleg er snakk om eit system med ein kvit dverg, eller ein heilt annan type radiokjelde.
Hundre prosent polarisering og ingen optisk signatur
Den andre eigenskapen som gjev astrofysikarane hovudpine, er polariseringa av radiobølgja. ASKAP J1424 er ikkje berre tydeleg polarisert — forskarane har rekna ut at signalet gjennom heile impulsen er nesten 100 prosent ordna.
I starten av emisjonsforløpet tek det ei elliptisk form som deretter går over i nesten perfekt lineær polarisering. Denne «dansande» organiseringa av det elektriske og magnetiske feltet tyder på eit svært strukturert og sterkt magnetfelt nær kjelda.
Trass i bruk av sensitive optiske teleskop og infrarøde observasjonar lukkast det ikkje å knyte ASKAP J1424 til nokon synleg stjerne eller galakse. Objektet eksisterer for oss praktisk talt berre som ein radiosendar. Dei viktigaste kjenneteikna ved objektet er:
- lang periode på 36 minutt
- stabile impulsar over åtte dagars varighet
- polarisering nær 100 prosent
- fråvær av ledsagande signal i synleg lys og infraraudt spektrum
- ekstraordinært ordna magnetfeltstruktur
- regelmessigheit samanliknbar med atomur
I astronomien gjev observasjonar på tvers av mange spektralområde normalt høve til å «setja saman» eit portrett av eit objekt. Den moglegheita manglar her. ASKAP J1424 lyser ikkje i det synlege spektrumet i tilstrekkeleg grad til å kunne identifiserast enkelt, og det etterlét heller ikkje eit tydeleg spor i det infrarøde bandet.
Utan ein klar motpart i andre band er det vanskeleg å estimere objektets avstand, masse eller galaktiske omgjevnader. I praksis tyder det at forskarane avslutta den første analysen med eit stort antal moglege scenario og eit svært avgrensa sett av harde observasjonsdata.
Kvit dverg i eit tett system — eller noko heilt nytt
Ein av hypotesane som kjem fram i forskingsartikkelen, går ut på at ASKAP J1424 kan vere eit tett dobbeltstjernesystem med ein kvit dverg — altså ein «død» stjerne på storleik med Jorda, men med ein masse samanliknbar med Sola. Eit slikt objekt har eit sterkt gravitasjonsfelt og magnetfelt, og samspelet med ei ledsagarstjerne kan føre til emisjon av kraftige radiobølgjer.
I dette scenarioet er samspelet mellom den kvite dverg sitt magnetfelt og ledsagarstjernens stjernvind avgjerande. Straumen av lada partiklar kan fungere som ein leiar der det oppstår kraftige straumar, som igjen genererer radioemisjonen. Ein periode på 36 minutt kan svare til rotasjonen til den kvite dvergen eller den geometriske konfigurasjonen til systemelementa.
Forskarane vurderer fleire moglegheiter, mellom anna ein svært uvanleg magnetar, ein uvanleg pulsar i eit sterkt magnetfelt, og til og med ein heilt ny klasse av langperiodiske radioobjekt som til no har unngått teleskopa på grunn av avgrensa følsemd og altfor korte observasjonsperiodar.
Om vidare observasjonar stadfestar at ASKAP J1424 er eit eksempel på ein breiare klasse av objekt, vil astrontomar kunne gje betre estimat for kor ofte stjerner endar livet sitt i nettopp slike eksotiske konfigurasjonar.
Slik planlegg forskarane å «fanga» det mystiske objektet ASKAP J1424
Teamet som analyserte data frå ASKAP, understrekar sterkt behovet for vidare observasjonar — både ei fortsetjing av radioovervakinga og ein breiare kampanje med andre teleskop. Planane inkluderer mellom anna fleire sekvenser innanfor programmet VAST (Variables And Slow Transients), som nettopp vert drive ved hjelp av ASKAP.
Forskarane ønskjer svar på fleire enkle, men sentrale spørsmål:
- opptrer signalet vedvarande, eller berre i bestemte aktivitetsperiodar
- endrar forma på radioimpulsen seg over tid
- kan det i andre spektralområde detekterast sjølv eit svakt spor av eit ledsagande objekt
- finst det i same området av himmelen andre, svakare kjelder av liknande karakter
- kva er den nøyaktige avstanden og posisjonen til objektet i Galaksen
- er det nokon korrelasjon med andre kosmiske fenomen i det aktuelle området
Andre fase av programmet VAST, som skal fokusere på område med særleg mange variable radiosignal i vår Galakse, utgjer ein god moglegheit til å «fanga» ASKAP J1424 i ulike aktivitetsfasar. Langsiktige observasjonskampanjar vil gjere det mogleg å verifisere om dei åtte dagane som er observerte så langt er regelen — eller snarare eit heldig samantreff.
Det er verdt å hugse at kvar forbetring av følsemda og skanningsfarten av himmelen — slik som tilfellet er med ASKAP eller det planlagde Square Kilometre Array — opnar vegen for fleire overraskingar. ASKAP J1424 er eitt av dei første tydelege signala om at langperiodiske radiobaserte kjelder kan gøyme mange uvanlege stjerneutviklingshistorier som til no har unngått merksemda vår.
Kva mystiske signal avslører om ekstreme stjernesystem
Langperiodiske radiobaserte kjelder som ASKAP J1424 er framleis ein svært sjeldan kategori. Kvart nytt liknande funn har stor innverknad på modellar for stjerneutvikling og deira seinare stadium. Vanlegvis snakkar ein om tre grupper av objekt som sender ut kraftige radiobølgjer: klassiske pulsarar med periodar på brøkdelar av sekund, magnetarar med periodar på få sekund, og eksotiske binære system med kvite dvergar eller nøytronstjerner.
ASKAP J1424 med sin 36-minuttersperiode og svært ordna polarisering passar berre delvis inn i den siste kategorien. Nettopp difor vekkjer det så stor interesse: det antydar at det i vår Galakse kan finnast heile populasjonar av objekt som delvis fyller kløfta mellom klassiske pulsarar og eksotiske system med kvite dvergar.
For dei som ikkje arbeider profesjonelt med astronomi, er det enklare å tenkje på ASKAP J1424 som eit maritilt fyr. Førestill deg ein stjerne eller ein stjernrest som sakte roterer rundt si eiga akse. Magnetfeltet hennar skapar noko som liknar to trakter, der straumar av partiklar og radiostråling vert sende ut.
Når ein slik «lysstråle» passerer i retning mot Jorda, registrerer radioteleskopa våre ein impuls. Når strålen snur seg vekk frå synsfeltet vårt, forsvinn signalet. Er rotasjonen svært stabil, opptrer impulsane nesten som tikking frå eit ur. I tilfellet ASKAP J1424 varer denne tikkinga uvanleg lenge, og polariseringa til signalet avslører ei svært ordna struktur i magnetfeltet.
