Små jordhaug ar, stor frustrasjon
Få ting irriterer ein hageeigar meir enn synet av nye jordhaugar på ei elles velstelt plen. Etter timar med grasklipping, luking og stell kan det kjennast som alt arbeidet er bortkasta når ein muldvarp plutseleg dukkar opp.
Men det er verdt å stoppe opp eit augeblikk. For sjølv om jordhaugane kan vera irriterande, gjer muldvarpen faktisk eit viktig stykke arbeid under jorda – noko dei fleste hageeigarar aldri tenkjer over.
Ekspertar innan jordbiologi ser ikkje berre eit skadedyr når dei oppdagar ein aktiv muldvarp i hagen. Dei ser eit dyr som kan bidra til ein sunnare og meir levande jord.
Difor irriterer muldvarpen så mange
Den europeiske muldvarpen tilbringer det meste av livet under bakken. Tunnelsystemet ligg typisk mellom 10 og 50 centimeter under overflata, og når han skubbar overskytande jord opp, oppstår dei karakteristiske jordhaugane.
For mange hageeigarar er desse haugane eit mareritt:
- Plenen mistar det jamne utsjåande sitt
- Grasklipping blir meir tungvint
- Born kan snuble i dei ujamlege områda
- Unge planter kan bli løfta opp av jorda
- Frøplanter kan velte eller få blottlagde røter
Sjølv om skadane kan sjå dramatiske ut, er dei sjeldan så alvorlege som dei verkar ved første augnekast. I dei fleste tilfelle påverkar muldvarpen først og fremst utsjånaden på hagen – ikkje helsa til plantene.
Kva gjer eigentleg muldvarpen under jorda?
Muldvarpen er skapt for å grave. Dei kraftige frambeina fungerer nesten som små spader, og kroppen er perfekt tilpassa livet i tronge tunnelar.
Når han bevegar seg gjennom jorda, skapar han eit omfattande nettverk av gangar med fleire positive verknader:
- Jorda blir lausna på naturleg vis
- Luft kjem lettare ned til røtene
- Overskytande vatn leiast raskare bort
- Tunge og kompakte jordtypar blir meir porøse
- Planterøter får lettare for å veksa djupare
I praksis fungerer muldvarpen som ein naturleg jordluftar som arbeider gratis heile døgeret.
Muldvarpen et ikkje plantene dine
Ein av dei mest utbreidde misoppfatningane er at muldvarpar øydelegg planter ved å eta røter. Det gjer dei ikkje.
Muldvarpen er eit rovdyr som lever av små dyr i jorda. Kosthaldet består mellom anna av:
- Larvar av biller
- Jordlevande insektlarvar
- Puppestadium av ulike insekt
- Små virvellause dyr
- Sneglarvar
- Meitemark
Ein vaksen muldvarp kan eta nær sagt si eiga kroppsvekt kvar einaste dag. Dermed hjelper han faktisk med å halda bestanden av fleire skadedyr nede – særleg dei larvane som angrip rot systema til gras og planter.
Forsking innan jordøkologi syner at aktive muldvarpgangar samstundes betrar dreneringa og lufttilgangen i jorda, noko som kan gjera hagen meir motstandsdyktig mot kraftige regnskyl og vassmetta jord.
Jordhaugane gøymer på ein overraskande ressurs
Dei fleste ser jordhaugane som avfall. Men for røynde hagefolk er dei faktisk ein verdifull ressurs.
Jorda kjem frå djupare jordlag og er ofte:
- Fin og smuldrande
- Nesten fri for ugras
- Lett å arbeida med
- Godt eigna til dyrking
Samlar du jorda frå muldvarpehaugane og siktar ho, kan ho brukast til:
- Frøsåing
- Potteplanter
- Fylling av bed
- Utjamning av plenen
- Dyrking av krydderurter
- Blandingar til ettersåing av gras
Mange hageeigarar brukar nettopp denne jorda til basilikum, persille, timian og andre urter. Det som liknar eit problem kan altså bli til gratis kvalitetsjord.
Den største feilen: Total krig mot muldvarpen
Når frustrasjonen tek over, vel nokre hageeigarar drastiske løysingar. Det kan vera:
- Giftstoff
- Kjemiske granulat
- Eksosbassar
- Ulovlege feller
- Heimelaga metodar med eksplosive materiale
Problemet er at desse løysingane ofte skapar langt større problem enn sjølve muldvarpen. Kjemiske nedkjempingsmiddel kan:
- Forureina jorda i mange år
- Skada kjæledyr og born
- Drepa nyttige jordorganismar
- Forstyrra den biologiske balansen i hagen
Når muldvarpen forsvinn, forsvinn òg ein av dei naturlege jegerane som held mange jordlevande skadedyr nede. Resultatet kan paradoksalt nok bli fleire problem med larvar og rotskader.
Slik får du fordelane utan problema
Den beste løysinga er ofte ikkje å nedkjempa muldvarpen fullstendig, men å styra aktiviteten hans. På større eigedomar kan ein med fordel akseptera tilstadevêret hans i område der jordhaugar ikkje spelar så stor rolle:
- Langs gjerde
- Bak kompostbehaldarar
- I naturkrå
- I fruktplantasjar
- I mindre brukte delar av hagen
Her kan muldvarpen halda fram med å lausna jorda og redusera bestanden av skadelege larvar. Til område der utsjånaden er viktig, kan ein verna jorda med:
- Muldvarpnett under nye plenar
- Vibrasjonsbaserte avskrekkarar
- Lågfrekvente lydapparat
- Strategisk planlegging av bed og grasareal
Ein balanse mellom nytte og kontroll
Hageeigarar som lærer seg å leva med muldvarpen i staden for å nedkjempa han aggressivt, opplever gjerne etter nokre år ein sunnare jordstruktur og betre drenering.
Det tyder ikkje at ein skal la heile hagen bli dekt av jordhaugar. Men litt tolmod kan gje store gevinstar. Nokre enkle reglar gjer stor skilnad:
- Aksepter jordhaugar i mindre synlege område
- Vern sårbare plenar med nett
- Bruk jorda frå muldvarpehaugane i hagen
- Vel skånsame avskrekningsmetodar framfor gift
Muldvarpen vil truleg aldri bli hageeigaranes favorittdyr. Men ser ein bort frå jordhaugane eit augeblikk, syner det seg ofte at han faktisk hjelper meir enn han skadar.
På ein vanleg villaeigedom er det ofte larvar, dårleg drenering og kompakt jord som utgjer dei største problema. Og nettopp der utfører muldvarpen eit arbeid som mange elles ville betalt dyrt for å få gjort.
