Funn frå ein gammal romersk grensefestning
Moderne kjemiske undersøkingar av eldgamle tretavler funne ved festninga Vindolanda, som ligg nær Hadrians mur i det som i dag er England, har brakt med seg oppsiktsvekkjande oppdagingar. Dei utplasserte troppane nøgde seg ikkje berre med å skriva ordrar og private brev – dei laga faktisk sitt eige blekk frå grunnen av, ved hjelp av råvarer frå nærområdet.
Den historiske leiren Vindolanda ligg berre nokre kilometer sør for Hadrians mur, midt i det beltet som ein gong utgjorde romerrikets nordlegaste grense. I løpet av det første og andre hundreåret husa staden ei hjelpetroppseining med ansvar for å patruljera territoriet. Det er nettopp herifrå at arkeologar sidan 1970-åra mødomsamt har grave fram tynne, lette tretavler med innskrifter frå den fuktige jorda.
Dei aller fleste av desse merkelege gjenstandane er knapt to millimeter tjukke og minner ved første augekast mest om turka treflis. Likevel ber dei på utruleg bodskap nedteikna for nesten to tusen år sidan. Innhaldet spenner svært vidt og femnar alt frå rutineprega innkjøpslister og utbetalingsdokument til festinvitasjonar og personlege familiemeldringar.
Denne eineståande bevaringa skuldast dei heilt særlege forholda i jorda. Tavlene har lege verna i oksygenfrie og sterkt vassmetta jordlag. Fråveret av oksygen hindra treet i å rotna bort, og samstundes heldt dei skjøre blekkspori seg bevarte, sjølv om det i dag krevst høgteknologisk utstyr for å tyda dei. Samlinga vert rekna for å vera eit av dei mest detaljerte vindauga inn til kvardagslivet åt soldatane, der vi får innsyn i alt frå matlaging og forsyningar til det sosiale livet i den isolerte garnisonen.
I mange tiår konsentrerte forskarar merksemda si primært om sjølve bodskapen i dei antikke tekstane. Fyrst i nyare tid har interessa skifta mot å forstå dei eksakte materiala som vart nytta til skrivararbeidet. Ein har ønskt å avdekkja korleis dette skrivematerialet eigentleg vart produsert i ein region så langt borte frå imperiets absolutte sentrum.
Slik undersøkte forskarane det antikke blekket frå den romerske grensa
Eit spesialisert forskingsteam som arbeidde intensivt med ei samling frå British Museum, valde ut seksogtyve spesifikke tavler med tydelege skriftrestar til sine undersøkingar. Den fremste målsetjinga var å fastslå opphavet til det mørke pigmentet, for å finna ut om skrivevæska vart frakta i tønner sørfrå, eller om ho vart skapt heilt lokalt.
For å løysa mysteriet nytta ekspertane Raman-spektroskopi. Denne avanserte teknologien brukar ein fokusert laserstråle til å lysa opp overflata på gjenstanden, og deretter registrerer sensitivt utstyr korleis molekyla i materialet bryt og spreier lyset. Gjennom denne særlege optiske signaturen kan forskarane nøyaktig identifisera pigmenttypen, og det skjer heilt utan at det uerstattlege historiske objektet vert skada.
Undersøkingane avslørte raskt at skrivematerialet på tavlene langt ifrå var einsarta. Ekspertane identifiserte minst fem heilt ulike karbonbaserte pigmenttypar i prøvane. Nokre spor peika i retning av tre brent ved ekstremt høge temperaturar, medan andre resultat indikerte bruk av foredla animalske materiale, truleg bein. Desse markante variasjonane tyder tydeleg på ei lokalt forankra handverksproduksjon. Det vart såleis stadfesta at blekket i Vindolanda ikkje bestod av masseproduserte varer sende av garde frå eit sentralt verkstad nede i Italia.
I sin mest grunnleggjande form var romarane si skrivevæske samansett av tre avgjerande element:
- Eit svartfarga pigment utelukkande basert på karbon
- Eit sterkt bindemiddel, typisk beståande av planteharpiks eller naturleg gummi
- Reint vatn til å løysa opp den samla blandinga
Denne spesifikke oppskrifta resulterte i ei tjukk, kolsvart væske som festa seg svært godt til treoverflater. Dei mange ulike pigmenttypane prov at soldatane ikkje berre nytta eitt enkelt standardprodukt, men derimot kreativt tilpassa framstillingsmetoden sin etter kva råvarer dei til ei kvar tid hadde tilgjengeleg i felten.
Kvifor troppane ved den nordlege grensa heldt fast ved eldre framstillingsmetodar
Det teknologiske spennet mellom den isolerte utposten og imperiets sentrale knutepunkt vert verkeleg tydeleg når ein studerer utviklinga av skrivevæska nøye. I middelhavsprovinsar oppstod det gradvis meir raffinerte oppskrifter i løpet av dei første hundreåra av tidsrekninga vår, der ein tok i bruk alternative fargestoff og nye kjemiske tilsetjingar.
Oppe ved den nordlege grensesona heldt ein derimot sta fast ved den mest primitive tilnærminga. Metoden gjekk enkelt og greitt ut på å brenna organisk materiale som tørre greiner, vinstokkar eller dyrebein, og deretter samla ein mødomsamt sot eller pulverisert kol som vart blanda med naturleg harpiks. Denne urgamle framgangsmåten gav eit svært motstandsdyktig skrivemateriale som heldt på den sterke fargen over lang tid.
Detaljerte analysar tyder sterkt på at fleire av dei tynne tretavlene er påførte skrift med sot frå brent or, pil eller restar av vinstokkar. Denne typen lettilgjengelege ressursar var allereie godt kjende for dåtidas dyktige handverkarar. Sjølv om ein ikkje kan avvisa at einskilde materiale vart importerte langevegsfrå via store forsyningstransportar med vin eller tømmer, tyder langt dei fleste ingrediensane på å vera samla inn like i nærleiken av det befesta anlegget.
Dette mønsteret stemmer godt overeins med det overordna biletet av livet i dei ytste grenseprovinsar. Teknologiske gjennombrot spreidde seg berre sakte til desse kantar. Dei fjerntliggjande garnisonane lente seg konsekvent på velprøvde løysingar som utan problem kunne reproduserast i det barske og sterkt uføreseielege miljøet. Soldatane prioriterte enkelt og greitt robuste teknikkar som garanterte ei haldbar og tydeleg skrift, og som bygde på ressursar som var konstant tilgjengelege utan å krevja forsyningsliner frå fjerne byar.
Var blekklaging ein del av festningens faste rutinar?
Drifta av ein fjern militærbase i utkanten av sivilisasjonen minte på mange måtar om eit lite, isolert samfunn ved verdens ende. Karavanane kom berre fram når vêret tillet det, og difor var ein høg grad av sjølvforsyning strengt naudsynt. Mennene måtte sjølve kunna baka det daglege brødet, reparera øydelagt utstyr og skaffa nok brensel til oppvarming. Til denne allereie lange lista over plikter la dei romerske soldatane òg til den mødomsame blekkproduksjonen.
Grundig dokumentasjon utgjorde sjølve ryggraden i garnisonen sitt daglegliv. Lageroversikter, mannskapslister, rasjoneringplanar og leiingsrapportar kravde alle stadige skriftlege oppteikningar. Utan forsyningar av skrivevæske ville heile det massive byråkratiske maskineriet ha stansa opp. Evna til å produsera blekk på eiga hand var difor ikkje berre ein praktisk fordel – det var ein ren naudsynlegheit for å halda den militære administrasjonen i gang ved grensa for den kjende verda.
