Kvifor den loddrette dimensjonen forandrar alt på terrassen din
Manglar du privatliv og kjølande skugge, risikerer du å gå glipp av sommarens beste timar på ein overoppheta og eksponert terrasse.
Sola steiker ubarmhjertig ned på hellene ein varm juliettermiddag, og naboen sitt blikk fangar uunngåeleg ditt over det låge gjerdet. Kaffikoppen på hagebordet er for lengst vorte lunken, medan termometeret kryp ubønnhøyrleg opp mot 28 grader. Kanskje har du allereie prøvd å løysa problemet med ein ustabil parasoll eller eit upersonleg plastsegl som klaprar i den minste vinden. La oss vera ærlege: Det er sjeldan ei elegant eller varig løysing. Spørsmålet er enkelt og greitt kvifor vi let oss nøya med stål og polyester, når naturen sjølv kan byggja ein luftig og velduftande mur rundt det viktigaste friplassen vår.
Kvar hage og terrasse rommar ein dimensjon som inneiingsarkitektar og landskapsdesignarar kallar den grøne vertikalen. Vi har ein tendens til å fylla krukkene på bakken, medan store, nakne murar og gjennomsiktig rekkverk får stå unytta. Det er eit enormt sløseri med potensial.
Klatreplanter fungerer ikkje berre som eit visuelt skjold mot nyfikne blikk. Dei er høgeffektive, biologiske klimaanlegg. Gjennom ein prosess som kallast evapotranspirasjon, frigjer blada fukt til lufta, noko som aktivt senkar temperaturen i nærleiken. Ifølgje fleire gartneri kan eit tett lauv av klatreplanter senka temperaturen over ein sitjeplass med opptil 3 til 4 grader på ein solrik dag.
Den største feilen mange hageeigarar gjer, er å gløyma luftrommet og utelukkande plassera plantane sine i golvhøgde.
Når du vel å nytta høgda, oppnår du fleire konkrete fordelar som faste avskjermingar aldri kan matcha:
- Ein merkbar betring av mikroklimaet med høgare luftfukt og naturleg kjøling.
- Effektiv demping av støy frå nærliggjande vegar og trafikk.
- Ein levande habitat som lokkar til seg truga insekt og vakre dagsommarfuglar.
- Ei dynamisk avskjerming som skiftar farge og karakter i takt med årstidene.
Lynrask forvandling: Tre etårige sprintarar som leverer no
Har du ikkje tid til å venta fleire sesongar på at ein hekk veks seg stor, er dei etårige klatreplantane redningen din. Dei er koda frå naturens side til å fullføra heile livssyklusen sin på få månader, noko som gjev eit eksplosivt tempo frå frø til blomstrande vegg.
1. Svart auge (Thunbergia alata)
Dette er ein sann blomstringsmaskin som utrøytteleg produserer sine karakteristiske traktforma blomar med det djupsvarte senteret. Du kjenner han kanskje best i den klassiske, lysande oransje fargen, men han finst i dag òg i mjuk gul og krittkvit. Svart auge trivst sublimt i store krukker på terrassen. Gjev du han ein lun plass og eit solid klatrestativ, kvitterer han med eit fargeorgel frå juni heilt fram til den første nattfrosten i oktober.
2. Erteblom (Lathyrus odoratus)
Få planter framkallar ei så intens, nostalgisk kjensle av norsk høgsommar som erteblomen. Utover det delikate lauvet og dei fingreina klatretråane er det den overveldande, søtlege lukta som gjer han uunnverleg. Han finst i utalege pastelnyansar frå bleikrosa til djup lilla. Som ein ekstra gevinst kan du klippa store buketter til spisebordet – jo fleire blomar du plukkar, desto meir kvitterer planten med å setja nye skot.
3. Praktvin (Ipomoea purpurea)
Søkjer du eit dagleg morgenshow, er praktvinen det absolutte fyrstevalet. Kvar einaste morgon, når sola stig opp, opnar denne hurtigveksande lianen sine enorme, himmelblå til djupviolette blomar. Ei einskild plante kan lett veksa opptil 3 meter på ein einskild sesong. Ho er fenomenal til å kamuflera eit stygt trådgjerde eller ein rusten pergola lynraskt og forvandla det til eit tett, grønt og blomstrande under.
Den permanente skuggen: Dei urokkjelege klassikarane
Medan dei etårige plantane er fantastiske for her-og-no-løysingar, krev den meir permanente og robuste avskjerminga fleirårige, frostsikre klatreplanter. Det er ei investering som betalar seg attende med renter, år etter år.
4. Blåregn (Wisteria sinensis)
Få syn er meir betagande enn ein eldre blåregn som i mai lèt sine opptil 50 centimeter lange, duftande blomsterklaser hengja ned som eit fiolett vassfall. Det er likevel viktig at du respekterer denne planten sin enorme vekstkraft. Han krev svært solide understøttingar av stål eller tjukt tømmer, då dei sterke, snoddige greinene lett kan knusa eit spinkelt espalier av plast eller tynne trelist ettersom stammen utvider seg.
Å planta ein blåregn opp langs eit svakt nedlaupssrøyr er ein oppskrift på ei uunngåeleg og kostbar handverkarrekning nokre år seinare.
5. Skogranke (Clematis)
Skogranken finst i eit overveldande utval av sortar med blomar på storleik med desserttallerkenar. Hemmeligheten bak ein vellykka Clematis ligg i eit gammalt gartnaryråd: «Kald fot og varm topp». Røtene skal stå i skugge og fukt, noko du enkelt oppnår ved å planta ei tett botndekkjeplante, til dømes ei Hosta, rett framfor stammen. Sjølve lauvet og blomane skal derimot ha rikeleg med sol for å prestera optimalt.
6. Klatrerosa ‘New Dawn’
Kvifor ikkje velja den absolutt mest fornemme løysinga? Klatrerosaer dannar formidable, lett tornete avskjermingar. Sorten ‘New Dawn’ vart introdusert heilt tilbake i 1930 og vert framleis rekna som ein av verdas beste. Han leverer mjuke, lyserosa blomar som duftar diskret av eple. Det heilt særlege med denne sorten er den ekstreme robustheita; han toler både halvskugge og mager jord langt betre enn sine meir fine familiemedlemer.
7. Humle (Humulus lupulus)
Nei, denne planten er ikkje berre forbeholdt ølbryggarar. Den ekte humlen er ein utruleg livskraftig plante som snoar seg opp langs alt han kan få tak i. Han set dei finaste, lysegrøne konglane seint på sommaren og dannar ein ugjennomtrengeleg, grøn vegg. Du skal likevel vita at humlen visnar heilt ned til rota kvar vinter. Heldigvis skyt han opp med voldsom kraft neste vår og dekkjer lynraskt reviret sitt att.
Duft og nattliv: Planten som vekkjer kvelden
Når mørkret fell på og fargane i hagen forsvinn, trer dei duftande plantane verkeleg i karakter. Å sitja på terrassen ein lun sommarkveld bada i usynleg parfyme er ein luksus som ikkje kostar ekstra.
8. Kaprifolium (Lonicera caprifolium)
Få planter definerer den lune julinatten like godt som kaprifoliumet. Dei elegante, røyrforma blomane i kremkvite og mjuke gule nyansar sender ut ei tung, søtleg duft som intensiverast merkbart når sola går ned. Denne duftmekanismen er ikkje for vår skuld, men for å lokka til seg nattsvermerar med lange snabler som står for bestøvninga. Plasserer du eit kaprifolium nær favorittsitjeplassen din, har du sikra kveldens absolutte sanseoppleving.
Dei eksotiske talenta: Insektfeller og sjokoladeduft
Nokre klatreplanter nøyer seg ikkje med å dekkja til og sjå vakre ut. Dei har høgst uvanlege eigenskapar som vil fungera som eit fascinerande samtaleemne kvar gong du har gjester på terrassen.
9. Klatreakebia (Akebia quinata)
Denne asiatiske skjønnheita går under det treffande namnet «sjokoladevin». Tidleg på våren sprett dei små, purpurrøde blomane ut og frigjer ein ganske markant og dragande duft av sjokolade blanda med eit hint av vanilje. Får vi ein særleg varm og lang sommar, kan ho òg kvittera med å danna merkelege, agurkliknande frukter som faktisk er etlege.
10. Tobakkspipeblom (Aristolochia macrophylla)
Søkjer du den ultimate, tette bladmuren, er tobakkspipeblomen ustoppeleg. Dei gigantiske, hjerteforma blada ligg som takstein over kvarandre og lèt ikkje ein einaste solstråle slippa gjennom. Men det mest bemerkjelsesverdige er dei rødbrune blomane. Dei liknar små, krumme piper og sender ut ein spesiell lukt for å lokka flugur til seg. Planten fangar simpelthen flugene kortvarig inne i blomsterrøyret for å sikra bestøvninga, før dei vert slepte fri att. Det høyrest merkeleg ut, men det er eit biologisk meisterverk som dessutan kan verta over 100 år gammalt.
Når ein tobakkspipeblom fyrst har etablert seg, skapar dei enorme blada ei nesten tropisk stemning på ein elles vanleg norsk mursteinsmur.
11. Trompetranke (Campsis radicans)
Ønskjer du eit strejf av Middelhavet, leverer trompetranken varen. Dei store, ildrøde og oransje trompetblomaane liknar noko frå ein fjern jungel. Ho er svært varmeelskande og trivst best opp langs ein sørvendt, solbaka mur der luftrøtene kan festa seg. Når ho blomstrar seint på sommaren, fungerer ho som ein umotståndeleg magnet på bier og svirreflugur.
Tre avgjerande råd før du stikk spaden i jorda
Det er lett å la seg riva med på planteskulen når plantane står friske og blomstrande. Men for at klatreplantane dine skal overleva meir enn éin sesong og faktisk skapa den ønskte avskjerminga, krev det litt førebuing.
- Gå aldri på kompromiss med volum: Plantar du i krukker på terrassen, skal du velja behalderar på minimum 40 til 50 liter. Ei klatreplante brukar enorme mengder vatn på ein varm dag for å forsyna alle blada sine.
- Drenering er livsviktig: Legg alltid eit 5 til 10 centimeter tjukt lag med lecakuler i botnen av krukka, og sørgj for at det er hol i botnen. Står planten med røtene i blankt vatn etter eit kraftig regnvêr i august, rådnar ho på få dagar.
- Bind opp frå starten: La ikkje planten liggja og rota på bakken dei fyrste vekene. Lei forsiktig, men bestemt, dei spede skota inn i espalieret eller nettet. Særleg slyngplanter treng hjelp til å finna rett retning i byrjinga.
Kunsten å skapa rom i det fri
Å velja den rette klatreplanten handlar i botn og grunn om å stilla seg sjølv dei rette spørsmåla. Skal løysinga vera permanent, eller likar du å endra uttrykk kvart år? Har du full sol frå morgon til kveld, eller ligg terrassen i kjølande skugge det meste av føremiddagen?
Uansett om valet fell på den tunge sjokoladelukta frå ei Akebia, det lette lauvet av hurtigveksande erteblomar eller blåregnens massive fargeeksplosjon, står éin ting klart. Framtida for dei triveleg uteromsma våre veks ikkje horisontalt langs hellene, men strekkjer seg derimot nyfikent loddrett mot himmelen.
