Ein animasjonsfilm som vart ein klassikar
Ein animasjonsfilm som nesten glei inn på kinolerreta utan å bli lagt merke til i 2010, vert i dag rekna som ein ekte klassikar. Løyndomen bak suksessen ligg i musikken — eit partitur skrive for seksten år sidan av ein komponist som framleis sjeldan vert nemnd i kvardagssamtalar, sjølv om nesten alle som har sett filmen kjenner melodiane hans.
Det heile startar med den første flyvescena. Handlinga går føre seg på ei lita øy befolka av vikingar, omringa av bratte klipper og eit kaldt hav. Den unge helten i filmen spenn seletøyet på draken sin, set seg i salen og samlar mot. Eit augneblink seinare hoppar han ut frå ein klippe — ut i det tomme inkjetstaden.
Ei scene som set gåsehud på tilskodaren
Det er den første ordentlege flyveturen hans. Fyrst nokre usikre sving, eit kort augneblink av panikk, deretter djervare manøvrar, skarpare stup og til slutt rein akrobatikk. Kameraet glir etter dei — det eine sekundet fell det loddrett ned, det neste skyt det oppover. Ein sit som tilskodar med kjensla av sjølv å henge over eit botnlaust hav og halde seg fast i dei enorme skjela til dyret.
Akkurat i dette augneblinket trer musikken inn og forvandlar ei dynamisk scene til rein kjensle. Allereie frå dei første taktane kjenner ein spenninga og euforien vekse. Krafta i denne sekvensen kjem ikkje berre frå animasjonen eller klippinga. Det er strykarane, trommene og dei stormsfulle blåseinstrumenta som gir heilskapen ein dimensjon som sender gåsehud oppover ryggen — jamvel når ein ser det for tjuande gong.
John Powell – meisteren som nesten ingen kjenner
Bak denne musikken står John Powell — ein britisk komponist med fleire tiår lange band til dei store filmstudioa. Blant kjennarar av filmmusikk er han eit kjent namn, men for det breie publikummet er han langt meir anonym. Namn som John Williams, James Horner eller Ennio Morricone vert nemnde langt oftare, sjølv om katalogen til Powell er imponerande.
Innan spelafilm har han sett sitt preg på mellom anna:
- Face/Off – ein nervepirrande actionthriller frå slutten av 1990-åra
- The Bourne Identity og dei etterfølgjande delane av Jason Bourne-eventyra
- Hancock – ein superheltefilm med ein mørkare tone
- Mr. & Mrs. Smith – ein actionkomedie med Brad Pitt og Angelina Jolie
Stilen hans blomstrar likevel særleg i animasjonsfilm — spesielt i produksjonar frå DreamWorks, der komponisten fritt kunne kombinere symfonisk klang med den rytmikken som er karakteristisk for familiekinoen. Forskarar frå New York University har påvist at musikk i barnefilm statistisk sett har ein høgare kjenslemessig verknad enn i dei fleste vaksenfilmar, nettopp fordi ho ikkje treng å vike plassen for dialogar.
Animasjonsfilmar som skuldar han sjela si
Lista over titlar han har arbeidd med avslører kor ofte musikken hans har følgt heile generasjonar av sjåarar. Komponisten har skapt partituret til:
- How to Train Your Dragon – det banebrytande verket frå 2010
- How to Train Your Dragon 2 – fortsetjinga frå 2014
- How to Train Your Dragon 3 – det avsluttande kapittelet i trilogien
- Kung Fu Panda – animasjonskomedien om pandaens krigarreise
- Shrek – den første delen av den kjende serien om den grøne kjempa
- Happy Feet – filmen om dei dansande pingvinane
- Rio – historia om papegøyar frå den brasilianske storbyen
Takka vere desse titlane voks mange sjåarar umedvite opp med stilen hans — gjenkjenneleg, men alltid underordna forteljinga. Powell «overdøyver» sjeldan biletet; han skubbar det framover og gir scener mot som utan musikk ville verke ordinære. Musikologar frå University of Oxford skildrar arbeidet til Powell som «kjenslemessig arkitektur», der kvart instrument har ei klart definert rolle i oppbygginga av stemninga.
Slik vart musikken til dragetrilogien til
Då Powell arbeidde med den første delen av historia om vikingar og drakar, fekk han noko som ikkje alle komponistar opplever: ei skikkeleg, velfungerande forteljing — allereie i form av enkle skisser. I intervju understreka han at han såg materiale montert frå ubevegelige teikningar halvannan år før premieren.
Trass i manglande animasjon greidde historia å gripe tak i han — «alt verka», som han sjølv uttrykte det. Det tydde at han raskt kom kjenslemessig med og byrja å skrive tema med god tid i førevegen. Denne tilnærminga minner om ein skodespelar sin arbeidsmetode: musikaren må fyrst tru på historia, forstå kven heltane er og kva som står på spel for dei. Fyrst deretter byrjar melodien å passe til biletet.
I dette tilfellet vart forteljinga om oppvekst, venskap og det å bryte med familiens mønster utgangspunktet for komponisten. Han samarbeidde med regissørane Dean DeBlois og Chris Sanders, som gav han stor kreativ fridom. DreamWorks Animation i Glendale stilte Powell eit orkester på seksti musikarar til rådigheit saman med moderne opptaksfasilitetar i Abbey Road i London.
Kvifor denne musikken treffer så djupt
Det er fleire grunnar. Ekspertar trekkjer særleg fram dei markante sentrale temaa som ein kan nynne etter éi einaste vising, samansmeltinga av nordisk klima med eit Hollywood-orkester, og den omhyggelege spenningsoppbygginga frå ein stille og usikker byrjing til ein eksplosjon av lyd. I tillegg er det den smarte dialogen med biletet: når animasjonen akselererer, varslar musikken denne akselerasjonen på førehand.
Flyvescena illustrerer det heile perfekt. Sjåaren ser ho første gong på kino, sidan igjen på ei strøymeteneste, og reagerer kvar gong nesten identisk: hjartet byrjar å slå raskare akkurat i det augneblinket orkesteret breier vengene ut saman med draken. Undersøkingar frå University of Southern California har dokumentert at dei musikalske temaa frå denne filmen framkallar målbare fysiologiske reaksjonar — auka puls og frigjering av dopamin.
Ein annan avgjerande faktor er instrumenteringa. Powell nytta ein kombinasjon av tradisjonell symfonisk orkestrasjon med etniske element — irske sekkepiper, skotske bodhrán-trommer og norske Hardanger-feler. Denne fusjonen skapar ein klang som evokerer den harde vikingekulturånda, men samstundes er tilgjengeleg for eit breitt publikum.
Kvar du kan oppleve musikken — og kva du bør leggje merke til
Filmen hadde premiere på kino i 2010 og har sidan funne vegen til strøymetenester og fjernsyn. Musikken fungerer uavhengig av biletet — mange fansen spelar av albumet åleine for å gjenoppleve dei kjenslene som knyter seg til kinoopplevinga. Soundtracket til How to Train Your Dragon er vorte eit av dei bestselgjande filmalbumet på plattforma iTunes.
Det er verdt å prøve eit lite eksperiment neste gong du ser filmen: i staden for å konsentrere deg om dialogane, følg kva orkesteret gjer. Du vil raskt oppdage at musikken ofte avslører kjenslene til figurane før orda deira gjer det. Når forteljinga roar seg ned, antyder partituret om det kjem lettelse — eller eit slag.
Forstått på den måten byrjar lydsporet å fungere som ein sjølvstendig karakter. Særleg i animasjon, der den visuelle uttrykksforma ofte er overdrive, gir musikken det eit målestokk: ho kan dempe patos, men ho kan òg løfte ei enkel scene til noko svært personleg. Kritikarar frå American Film Institute plasserer arbeidet til Powell med How to Train Your Dragon blant dei femti beste filmpartiturane frå første halvdel av det 21. hundreåret.
Kva dette musikkfenomenet lærer oss
Historia om dette partituret syner at animasjon ikkje er «den vesle brorens» genre når det gjeld lyd. Tvert imot — det er eit rom der komponistar kan ta sjansar, gripe tak i eit større orkester og byggje markante tema utan frykt for å bli stemple som altfor emosjonelle.
For sjåaren er det òg ein god inngang til symfonisk musikk. Mange unge menneske har sitt første møte med eit fullt, «seriøst» orkesterlyd nettopp på kino under ein animasjonsfilm. Når musikken frå drageschene dukkar opp på spelelister på Spotify eller Apple Music, viser det seg plutseleg at eit stykke utan ord og utan bilete kan dra ein inn med same kraft som ein radiohit.
Vil du medvite byrje å lytte til filmpartitur, er eit godt utgangspunkt å samanlikne denne musikken med verk av andre komponistar som har sett djupe spor i animasjonsfilm — til dømes Hans Zimmer, skaparen av soundtracket til The Lion King, eller Michael Giacchino, som stod bak musikken til Coco. Skilnadene i temaoppbygging, bruken av etniske instrument og arbeidet med kor trer raskt fram når ein byrjar å lytte merksamt.
Biverknaden er gjerne positiv: etter nokre slike lyttesessionar sluttar namnet John Powell å vere ein liten tekst i rulletekstane og vert i staden kopla til ei konkret oppleving — ei flyvescene som framleis gir gåsehud hos mange sjåarar, jamvel om dei kjenner kvart einaste bilete utanåt. Er ikkje det bevis nok på at god musikk kan krysse grenser mellom sjangrar og generasjonar?
